تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ۋەقەلەر · 1765-يىل

ئۇچتۇرپان قوزغىلىڭى

چىڭ سۇلالىسىنى تارىم ۋىلايەتلىرىنى ئىدارە قىلىش ئۇسۇلىنى ئىسلاھ قىلىشقا مەجبۇر قىلغان، ئارقىسىدىن ئاتمىش يىللىق تىنچلىق كەلگەن قوزغىلاڭ.

ئۇچتۇرپاننىڭ ھاكىم بېگى خەلقتىن پۇل سىقتى، مانجۇ ئامبال سۇچېڭ ۋە ئوغلى يەرلىك ئاياللارنى تارتىۋالدى. 1765-يىلى سۇچېڭ 240 ئادەمنى يۈك كۆتۈرۈشكە زورلىغاندا، شەھەر قوزغالدى ۋە بىر نەچچە ئاي قارشىلىق كۆرسەتتى. ئىمپېراتور قىرغىن قىلىشقا بۇيرۇق بەردى: 2350 چە ئەر ئۆلتۈرۈلدى، سەككىز مىڭچە ئايال ۋە بالا ئىلىغا قۇل قىلىپ ئەۋەتىلدى.

قورشاۋ نېمە ئۈچۈن قىرغىن بىلەن ئاخىرلاشتى؟

ئىش ئاددىي زۇلۇمدىن باشلاندى. ئۇچتۇرپاننىڭ ھاكىم بېگى قۇمۇل ۋاڭىنىڭ ئىنىسى ئابدۇللا ئىدى، ئۇ ۋە ئادەملىرى خەلقتىن پۇل سىقاتتى؛ ئامبال سۇچېڭ ۋە ئوغلى بولسا ئاياللارنى قورۇسىغا ئېلىپ كېتىپ، ئايلاپ تۇتۇپ تۇراتتى. بىر مانجۇ كۆزەتكۈچى يازغاندەك، ئۇچتۇرپان مۇسۇلمانلىرى ئۇلارنىڭ تېرىسىدە ئۇخلاپ، گۆشىنى يېيىشنى كۆپتىن بېرى ئارزۇ قىلاتتى. ساراي قوزغىلاڭنىڭ سەۋەبىنى ئۇققاندا دەسلەپتە ھېسداشلىق قىلىپ، ئىشنىڭ تېزلا ئوڭشىلىدىغانلىقىنى ئويلىدى.

لېكىن قورغانلىق شەھەر قورشاۋغا بىر نەچچە ئاي بەرداشلىق بەردى، ئىمپېراتور قاتتىق غەزەپلەندى. بۇنىڭغا قوزغىلاڭ رەھبەرلىرى باشقا ۋاھەلەر ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مۇسۇلمان پادىشاھلار بىلەن ئالاقە قىلىپ ياردەم كۈتۈۋاتىدۇ، دېگەن مىش-مىشلار قوشۇلدى. قورشاۋ ۋاقتىدا چىڭ قوشۇنى ئەتراپتىكى قىرغىز قەبىلىلىرىنىڭ باشلىقلىرىنى يىغىۋالدى، كۆچمەنلەر قوزغىلاڭغا قوشۇلمىسۇن دەپ. 1760-يىللارنىڭ بېشىدا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى چىڭنىڭ ئۆز ئىشىك ئالدىغا كەلگىنىدىن ئەنسىرەپ، غازات توغرىسىدا گەپ قىلىشقان، ئافغانىستاننىڭ ئەھمەد شاھى قوشۇن توپلىغانىدى. ئاخىرى ئاچلىق شەھەر خەلقىنى رەھبەرلىرىنى تاپشۇرۇپ، دەرۋازىنى ئېچىشقا مەجبۇر قىلدى. ھايات قالغان 2350 ئەر ئۆلتۈرۈلدى، سەككىز مىڭچە ئايال ۋە بالا قۇل قىلىپ ئىلىغا ئەۋەتىلدى، شەھەر ئادەمسىز قالدى. فورسايتنىڭ 1873-يىلىدىكى ئەلچىلىك دوكلاتىمۇ شەھەرنىڭ 1765-يىلى ۋەيران قىلىنىپ، خەلقىنىڭ قىرغىن قىلىنغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)

ئۇنىڭدىن كېيىن نېمە ئۆزگەردى؟

چىڭ سۇلالىسى بەگ تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلدى. ھاشار (بىگار) ئېغىرلىقى كېمەيتىلدى، چوڭ بەگلەرنىڭ ئىمتىيازلىرى ۋە چىڭ ھەربىي ئەمەلدارلىرى بىلەن تىل بىرىكتۈرۈش پۇرسىتى چەكلەندى، نازارەت كۈچەيتىلدى. ساراي شىنجاڭدىكى مانجۇ، موڭغۇل ۋە ئۇيغۇر ئەمەلدارلىرىغا قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش ۋە تەنبىھ بەردى.

بۇنىڭ نەتىجىسى ئۇزۇن ۋاقىتلىق جىملىق بولدى. مىلۋارد كۆپ ئادەمنىڭ ئويىغا قارشى، چىڭ ھاكىمىيىتى تارىمدا يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ توختىماي قارشىلىقىغا ئۇچرىمىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ: ئۇچتۇرپان قوزغىلىڭى (ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئىسلاھاتلار) دىن 1826-يىلى جاھانگىر خوجىنىڭ ھۇجۇمىغىچە ئاتمىش يىل ئىچىدە چوڭ ۋەقە بولمىدى. كېيىنكى خەتەر ئىچكىرىدىن ئەمەس، ئوتتۇرا ئاسىيادىن، يەنى قوقەندكە قېچىپ كەتكەن خوجىلار ۋە قوقەند خانلىقىدىن كەلدى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

سەۋەبى ۋە نەتىجىسى

  1. 1759-يىل · سەۋەبىچىڭ سۇلالىسى قەشقەرىيەنى بويسۇندۇردى
  2. 1765-يىلئۇچتۇرپان قوزغىلىڭى
ئاقسۇ شەھىرى · خەرىتىدەXeritem ←
مەنبەلەر (2)

يىللار ئىككى مەنبە بىلەن دەلىللەندى.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 3/11 · كېيىنكى بېكەت4 · جاھانگىر خوجا