ۋەقەلەر
ۋاھە پادىشاھلىقلىرى ۋە ھۇنلار
مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 200-يىل – 552-يىل · 8 ۋەقەدۇنيادا375-يىل خەلقلەرنىڭ كۆچۈشى: ھۇنلار ياۋروپاغا كىرىدۇ، چوڭ كۆچۈشلەر باشلىنىدۇ · 476-يىل غەربىي رىمنىڭ يىمىرىلىشى: قەدىمكى دەۋر ئاخىرلىشىدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 77-يىلكروران پادىشاھى ئۆلتۈرۈلدى، دۆلەت «شەنشەن» دەپ ئاتالدىبىر زىياپەتتىكى قەتل بىر پادىشاھلىقنىڭ نامىنى ئۆزگەرتتى.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- ≈ مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 138-يىلجاڭ چيەننىڭ غەربكە سەپىرىۋەقە
- مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 60-يىلغەربىي يۇرت قوغدىغۇچى مەھكىمىسى قۇرۇلدىقۇرۇلۇش · كۇچار
- 73-يىلبەن چاۋ غەربىي يۇرتتائۇرۇش · كروران قەدىمكى شەھىرى
- 384-يىللۈي گۇاڭ كۇچارنى ئالدىئۇرۇش · كۇچار

- ≈ 400-يىلفاشيەن خوتەندەۋەقە · خوتەن شەھىرى
- ≈ 401-يىلكۇماراجىۋا چاڭئەنگە كەلدىۋەقە · شىئەن شەھىرى

يەنە 1 ۋەقە
يايلاق قاغانلىقلىرى
552-يىل – 840-يىل · 24 ۋەقەدۇنيادا622-يىل ھىجرەت: ئىسلام دىنى تارقىلىشقا باشلايدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · ≈ 762-يىلئۇيغۇر خاقانى مانى دىنىنى قوبۇل قىلدىبىر دالا ئىمپېرىيەسى ئىراندىن كەلگەن بىر دىننى ئوردىسىنىڭ دىنى قىلدى.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- 552-يىلتۈركلەر ژۇەنژۇەنلەرنى يېڭىپ خاقانلىق قۇردىقۇرۇلۇش

- ≈ 567-يىلتۈرك ئەلچىلىرى ۋىزانتىيەدەكېلىشىم · ئىستانبۇل
- ≈ 600-يىلغەربىي تۈركلەر بوستانلىقلارنى باشقۇردىۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- ≈ 620-يىلگاۋچاڭدىكى سوغدى سودىگەرلىرىۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- ≈ 628-يىلشۈەنزاڭ ۋە گاۋچاڭ پادىشاھىۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى

- 630-يىلشەرقىي تۈرك خاقانلىقى تاڭغا يېڭىلدىيىمىرىلىش
يەنە 17 ۋەقە
- 640-يىلتاڭ سۇلالىسى گاۋچاڭنى ئالدىيىمىرىلىش · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- 644-يىلشۈەنزاڭ خوتەندەۋەقە · خوتەن شەھىرى

- 648-يىلخوتەن تاڭنىڭ تۆت گارنىزونىدىن بىرى بولدىۋەقە · خوتەن شەھىرى · تالاش-تارتىشلىق
- ≈ 648-يىلتاڭ سۇلالىسى كۇچارنى ئالدىيىمىرىلىش · كۇچار
- 670-يىلتىبەتلىكلەر خوتەننى ئىگىلىدىئۇرۇش · خوتەن شەھىرى
- ≈ 682-يىلقۇتلۇق (ئىلتېرىش) قاغان خاقانلىقنى قايتا قۇردىقوزغىلاڭ
- ≈ 692-يىلۋاڭ شياۋجيې تۆت قورغاننى قايتۇرۇۋالدىئۇرۇش · كۇچار
- ≈ 716-يىلتونيۇقۇق شەھەر سېلىشقا قارشى چىقتىۋەقە

- 744-يىلئۇيغۇر خاقانلىقى قۇرۇلدىقۇرۇلۇش
- 747-يىلگاۋ شيەنجى پامىردىن ئۆتتىئۇرۇش · كۇچار
- 751-يىلتالاس جېڭىئۇرۇش · تالاس دەرياسى
- 755-يىلئەن لۇشەن ئىسيانىقوزغىلاڭ
- 757-يىلئۇيغۇر ئاتلىقلىرى چاڭئەن ۋە لوياڭنى قايتۇرۇۋېلىشقا ياردەملەشتىئۇرۇش · شىئەن شەھىرى
- ≈ 757-يىلسېلېنگا بويىدا باي بالىق شەھىرى سېلىندىقۇرۇلۇش · سېلېنگا دەرياسى
- 779-يىلبۆگۈ قاغان ۋەزىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدىۋەقە

- 790-يىلتىبەتلىكلەر بەشبالىقنى ئالدىئۇرۇش · بەشبالىق
- 798-يىلئۇيغۇرلار كۇچاردا جەڭ قىلدىئۇرۇش · كۇچار

قاراخانىيلار ۋە قوچۇ
840-يىل – 1218-يىل · 19 ۋەقەدۇنيادا1096-يىل ئەھلىسەلىب يۈرۈشلىرى: ياۋروپا بىلەن شەرق ئۇرۇشقا كىرىدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · 840-يىلقىرغىزلار ئۇيغۇرلارنى موڭغۇلىيەدىن قوغلاپ چىقاردىئۇيغۇرلارنى موڭغۇل دالاسىدىن بۈگۈن ياشاۋاتقان ۋاھەلەرگە ئېلىپ كەلگەن قېچىش.- ≈ 840-يىلئۇيغۇرلار گەنجۇغا ئورۇنلاشتىكۆچۈش · جاڭيې
- 866-يىلپۇگۇ جۈن بەشبالىق ۋە قوچۇنى تىبەتلىكلەردىن ئالدىئۇرۇش · بەشبالىق
- ≈ 932-يىلسۇتۇق بۇغراخان مۇسۇلمان بولدىدىنىي ئۆزگىرىش · ئاتۇش شەھىرى

- 938-يىلخوتەن بىلەن جۇڭگو ئارىسىدا ئەلچىلەرۋەقە · خوتەن شەھىرى

- 960-يىلتۈركلەرنىڭ كەڭ كۆلەمدە مۇسۇلمان بولۇشىدىنىي ئۆزگىرىش
- ≈ 981-يىلسۇڭ ئەلچىسى قوچۇداۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
يەنە 12 ۋەقە
- 1006-يىلقاراخانىيلار خوتەننى ئالدىيىمىرىلىش · خوتەن شەھىرى
- 1028-يىلتاڭغۇتلار گەنجۇنى ئالدىيىمىرىلىش · جاڭيې
- ≈ 1069-يىل«قۇتادغۇ بىلىك» تاماملاندىيېزىق · قەشقەر شەھىرى

- 1074-يىل«تۈركىي تىللار دىۋانى» يېزىلدىيېزىق · باغداد

- 1124-يىليېلۈي داشى غەربكە قاراپ يولغا چىقتىكۆچۈش
- ≈ 1130-يىلئۇيغۇر ئىدىقۇتى گۈرخانغا بويسۇندىكېلىشىم · بەشبالىق
- 1141-يىلقاتۋان جېڭىئۇرۇش · قەشقەر شەھىرى
- 1145-يىل«پاپ يۇھاننا» رىۋايىتىۋەقە
- ≈ 1204-يىلموڭغۇللار ئۇيغۇر يېزىقىنى قوبۇل قىلدىيېزىق
- ≈ 1209-يىلئىدىقۇت چىڭگىزخانغا بويسۇندىۋەقە · تۇرپان
- 1211-يىلشەرقىي قاراخانىيلار قەشقەردە ئاخىرلاشتىيىمىرىلىش · قەشقەر شەھىرى
- 1211-يىلكۈچلۈك گۈرخاننىڭ تەختىنى تارتىۋالدىيىمىرىلىش
موڭغۇللار ۋە چاغاتاي
1218-يىل – 1514-يىل · 8 ۋەقەدۇنيادا1453-يىل ئىستانبۇلنىڭ ئېلىنىشى: ئوتتۇرا ئەسىر ئاخىرلىشىپ، يېڭى دەۋر باشلىنىدۇ · 1492-يىل كولۇمبۇس ئامېرىكىغا يېتىپ بارىدۇ: دېڭىز يوللىرى قۇرۇقلۇق يوللىرىدىن ئۆتۈپ كېتىشكە باشلايدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · ≈ 1390-يىلخىزىر خوجا تۇرپانغا غازات قىلدىبۇددىست ئۇيغۇر قوچۇ خانلىقىنىڭ ئاخىرى.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- ≈ 1218-يىلمانى دىنى قوچۇدا ئورنىنى يوقاتتىۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- 1218-يىلكۈچلۈك ۋە خوتەن مۇسۇلمانلىرىيىمىرىلىش · خوتەن شەھىرى
- 1275-يىلدۇۋا قوچۇنى قورشىدىئۇرۇش · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- ≈ 1333-يىلچاغاتاي خانلىقى ئىككىگە بۆلۈندىقوزغىلاڭ · غۇلجا شەھىرى
- 1347-يىلئىسلام دىنى كۇچارغا كەلدىدىنىي ئۆزگىرىش · مەۋلانە ئەرشىدىن مازىرى · تالاش-تارتىشلىق
- ≈ 1351-يىلتۇغلۇق تۆمۈرخان مۇسۇلمان بولدىدىنىي ئۆزگىرىش · مەۋلانە ئەرشىدىن مازىرى

يەكەن خانلىقى
1514-يىل – 1759-يىل · 7 ۋەقەدۇنيادا1517-يىل دىنىي ئىسلاھات: ياۋروپادا چېركاۋ بۆلۈنىدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · 1533-يىلسەئىدخان تىبەت يۈرۈشىدىن قايتىشتا ۋاپات بولدىتاغلار ئۆلتۈرگەن بىر خان.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- 1514-يىلسۇلتان سەئىدخان قەشقەرنى ئالدىقۇرۇلۇش · قەشقەر شەھىرى

- ≈ 1679-يىلجۇڭغارلار تارىم ئويمانلىقىنى ئالدى، ئاپاق خوجا تەختكە چىقتىيىمىرىلىش · يەكەن

- 1696-يىلجاۋ مودو جېڭىئۇرۇش · تۇلا دەرياسى
- ≈ 1713-يىلجۇڭغارلار ئالتەشەھەرنى سىقتىۋەقە · قەشقەر شەھىرى
- 1755-يىلچىڭ قوشۇنى جۇڭغارىيەنى ئالدىيىمىرىلىش · غۇلجا شەھىرى
- ≈ 1755-يىلجۇڭغارلارنىڭ يوقىتىلىشىيىمىرىلىش · غۇلجا شەھىرى
چىڭ سۇلالىسى دەۋرى
1759-يىل – 1912-يىل · 14 ۋەقەدۇنيادا1760-يىل سانائەت ئىنقىلابى: ماشىنا ۋە ھور كۈچى · 1789-يىل فرانسىيە ئىنقىلابى: يېقىنقى زامان باشلىنىدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · 1904-يىللې كوك تۇرپانغا كەلدىبېزەكلىك رەسىملىرىنى سۆكۈپ ئېلىپ كېتىدىغان ئېكسپېدىتسىيە يېتىپ كەلدى.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- 1759-يىلچىڭ سۇلالىسى قەشقەرىيەنى بويسۇندۇردىيىمىرىلىش · قەشقەر شەھىرى
- 1765-يىلئۇچتۇرپان قوزغىلىڭىقوزغىلاڭ · ئاقسۇ شەھىرى
- ≈ 1771-يىلتورغۇتلار ۋولگادىن قايتىپ كەلدىكۆچۈش · بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى
- 1826-يىلجاھانگىر خوجا قەشقەرنى ئالدىقوزغىلاڭ · قەشقەر شەھىرى

- 1864-يىل1864-يىلىدىكى قوزغىلاڭلارقوزغىلاڭ · كۇچار
- 1865-يىلياقۇپبەگ قەشقەرگە كەلدىقۇرۇلۇش · قەشقەر شەھىرى

يەنە 7 ۋەقە
- 1877-يىلياقۇپبەگنىڭ ئۆلۈمى ۋە چىڭنىڭ قايتىپ كېلىشىيىمىرىلىش · تۇرپان

- 1883-يىلئاتۇشتا تۇنجى يېڭى ئۇسۇل مەكتەپقۇرۇلۇش · ئاتۇش شەھىرى · تالاش-تارتىشلىق
- 1884-يىلشىنجاڭ ئۆلكىسى قۇرۇلدىقۇرۇلۇش · ئۈرۈمچى شەھىرى
- ≈ 1902-يىلگېرمانىيەنىڭ بىرىنچى تۇرپان ئېكسپېدىتسىيەسىئېكسپېدىتسىيە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى

- ≈ 1904-يىلبېزەكلىك تام رەسىملىرى بېرلىنغا ئېلىپ كېتىلدىۋەقە · بېزەكلىك بۇددا غارلىرى

- ≈ 1905-يىلگېرمانىيەنىڭ ئۈچىنچى ئېكسپېدىتسىيەسىئېكسپېدىتسىيە · قەشقەر شەھىرى

- ≈ 1907-يىلقۇمۇل دېھقانلىرى ۋاڭغا قارشىقوزغىلاڭ · قۇمۇل شەھىرى
جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرى
1912-يىل – 1949-يىل · 24 ۋەقەدۇنيادا1914-يىل بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى: ئىمپېرىيەلەر يىمىرىلىشكە باشلايدۇ · 1939-يىل ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى: 1945-يىلى ئاخىرلىشىدۇ؛ يېڭى دۇنيا تەرتىپى
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · 1933-يىلقەشقەردە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندىئۆزىنى «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتىغان تۇنجى دۆلەت: ئۇ ئۈچ ئايچىلا ياشىدى، لېكىن مىلۋارد ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىنىڭ تەرەققىياتىدىكى تارىخىي ئەھمىيىتى زور ۋەقە دەپ ھېسابلايدۇ.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- 1912-يىلياڭ زېڭشىن ھوقۇقنى ئالدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1913-يىلئاستانىدىكى «ئىسيانچى مەكتەپ»قۇرۇلۇش · ئاستانە قەدىمكى قەبرىستانلىقى
- 1914-يىلستېين قوچۇدا قېزىش ئېلىپ باردىئېكسپېدىتسىيە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى

- ≈ 1914-يىلئاتۇش مۇئەللىملەر مەكتىپىقۇرۇلۇش · ئاتۇش شەھىرى
- 1921-يىل«ئۇيغۇر» نامى قايتا تىرىلدىۋەقە

- 1928-يىل«7-7 ۋەقەسى»: ياڭ زېڭشىن ئۆلتۈرۈلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
يەنە 17 ۋەقە
- 1931-يىلقۇمۇل قوزغىلىڭى باشلاندىقوزغىلاڭ · قۇمۇل شەھىرى

- ≈ 1931-يىلقۇمۇل ۋاڭلىقى بىكار قىلىندىيىمىرىلىش · قۇمۇل شەھىرى
- 1933-يىلخوتەندە ئەمىرلەر ھۆكۈمىتى قۇرۇلدىقۇرۇلۇش · خوتەن شەھىرى

- 1933-يىل«4-12 ئۆزگىرىشى»: شېڭ شىسەي ھوقۇققا كەلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1934-يىلقەشقەر جۇمھۇرىيىتى يىقىلدىيىمىرىلىش · ئاقسۇ شەھىرى

- 1934-يىلسوۋېت قوشۇنى شىنجاڭغا كىردىئۇرۇش · غۇلجا شەھىرى
- 1937-يىل1937-يىلىدىكى جەنۇب قوزغىلىڭى ۋە تازىلاشقوزغىلاڭ · قەشقەر شەھىرى

- 1940-يىلئالتاي قازاقلىرى قوزغالدىقوزغىلاڭ · كوكتوقاي
- 1943-يىلبېزەكلىك تام رەسىملىرى بېرلىندا ۋەيران بولدىۋەقە · بېرلىن

- 1943-يىلبۇلغۇندا ئوسمان «خان» دەپ جاكارلاندىۋەقە
- 1944-يىلغۇلجا قوزغىلىڭىقوزغىلاڭ · غۇلجا شەھىرى
- 1944-يىلغۇلجىدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندىقۇرۇلۇش · غۇلجا شەھىرى · تالاش-تارتىشلىق

- 1944-يىلشېڭ شىسەي شىنجاڭدىن ئېلىۋېتىلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1945-يىلئالتاي ئازاد قىلىندىئۇرۇش · ئالتاي شەھىرى
- 1946-يىلتىنچلىق كېلىشىمى ۋە بىرلەشمە ھۆكۈمەتكېلىشىم · ئۈرۈمچى شەھىرى

- 1946-يىلئوسمان غۇلجىدىن ئايرىلدىۋەقە · غۇلجا شەھىرى
- 1947-يىلبايتىك بوغدا ۋەقەسىئۇرۇش · بايتاغ
1949-يىلدىن بۈگۈنگىچە
1949-يىل – ھازىرغىچە · 10 ۋەقەدۇنيادا1991-يىل سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى: ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەقىل بولىدۇ
دەۋرنىڭ ۋەقەسى · 1949-يىلغۇلجا رەھبەرلىرى بېيجىڭ يولىدا يوقاپ كەتتىئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاپتونومىيە ئۈمىدىنى ئاخىرلاشتۇرغان غۇلجا رەھبەرلىرىنىڭ غايىب بولۇشى.دەۋرنىڭ كىشىلىرى
- 1949-يىلشىنجاڭ يېڭى ھۆكۈمەتكە بويسۇندىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى

- 1951-يىلئوسمان باتۇرنىڭ ئاخىرقى يىلىيىمىرىلىش · باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى
- 1954-يىلبىڭتۇەن قۇرۇلدىقۇرۇلۇش · شىخەنزە شەھىرى
- 1955-يىلشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدىقۇرۇلۇش · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1962-يىل1962-يىلىدىكى سوۋېتكە قېچىشكۆچۈش · غۇلجا شەھىرى
- 1990-يىلبارىن ۋەقەسىقوزغىلاڭ · بارىن يېزىسى





