دۆلەتلەر
ئۈزۈك سىزىقلار دۇنيا تارىخىنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىلىرى؛ ئاستىدىكىسى بۇ يۇرتنىڭ دەۋرلىرى. سۇس سىزىق: باشلانغان يىلى ئېنىق ئەمەس.
چوڭ دۆلەتلەر
ھۇنلار (ئاسىيا ھۇن ئىمپېرىيەسى)≈ مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 180-يىل – مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 60-يىل
كۆكتۈرك خانلىقى≈ 552-يىل – 744-يىل
ئۇيغۇر خانلىقى (ئورخۇن)≈ 744-يىل – 840-يىل
قاراخانىيلار خانلىقى≈ 840-يىل – 1211-يىل
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە چاغاتاي خانلىقى≈ 1206-يىل – 1380-يىل
جۇڭغار خانلىقى≈ 1678-يىل – 1755-يىل
چىڭ سۇلالىسى≈ 1697-يىل – 1912-يىل
يەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى)≈ 1865-يىل – 1877-يىل
رۇسىيە ئىشغالىيىتى≈ 1871-يىل – 1881-يىل
جۇڭخۇا مىنگو≈ 1912-يىل – 1949-يىل
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى≈ 1933-يىل – 1934-يىل
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى≈ 1944-يىل – 1949-يىل
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى≈ 1949-يىل – ھازىرغىچەۋاھە پادىشاھلىقلىرى ۋە ھۇنلار
مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 200-يىل – 552-يىل · 6 دۆلەتدۇنيادا375-يىل خەلقلەرنىڭ كۆچۈشى: ھۇنلار ياۋروپاغا كىرىدۇ، چوڭ كۆچۈشلەر باشلىنىدۇ · 476-يىل غەربىي رىمنىڭ يىمىرىلىشى: قەدىمكى دەۋر ئاخىرلىشىدۇ
- يەرلىك بوستانلىق خانلىقى658-يىلغىچەسودا يوللىرى ئۈستىدە ياشاپ، ئەسىرلەر بويى قايسى بۈيۈك ئىمپېرىيە كۈچلۈك بولسا شۇنىڭغا ئولپان تۆلەش ئارقىلىق ساقلىنىپ قالغان تارىم ۋاھەلىرىدىكى كىچىك شەھەر دۆلەتلىرى: كروران، خوتەن، كۇچار، قەشقەر ۋە باشقىلار.
- كۇچار خانلىقى658-يىلغىچەقىزىلدىكى رەسىملىك غارلىرى، مۇزىكىسى ۋە راھىبى كۇمارا جىۋا ئۆزىدىن خېلى يىراقلارغا داڭ چىقارغان تارىمنىڭ ئەڭ باي ۋاھەسى؛ ئۇ قوليازمىلىرى تېپىلغۇچە ئۇنتۇلغان تىل بولغان توخارچىدا يازاتتى.
- خوتەن خانلىقى1006-يىلغىچەمىڭ يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان قاشتېشى ۋە يىپەك پادىشاھلىقى؛ رىۋايەتكە كۆرە ئۇ يىپەكنى يىپەك قۇرتى تۇخۇمىنى باش كىيىمىگە يوشۇرغان بىر خەنزۇ مەلىكىسىدىن ئالغان.
- خەن سۇلالىسى (غەربىي يۇرت قوريغۇچى مەھكىمىسى)≈ مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 60-يىل – 107-يىلخەن سۇلالىسىنىڭ ھۇنلار بىلەن ئۇزۇن تالىشىشتىن كېيىن ۋاھەلەردە قولغا كەلتۈرگەن تايانچ نۇقتىسى: مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 60-يىلى غەربىي يۇرت قورۇقچىلىقىنى قۇرغان؛ بۇ ھۆكۈمرانلىق كېيىنكى يۈز ئەللىك يىلدا بەزىدە بار، بەزىدە يوق بولغان.
- گاۋچاڭ خانلىقى (چۈ جەمەتى)≈ 460-يىل – 640-يىلخەنزۇچە يازىدىغان، بۇددىغا چوقۇنىدىغان، تۈركلەرگە ئولپان تۆلەيدىغان ۋە سوغدى سودىگەرلىرى بىلەن تولغان تۇرپان پادىشاھلىقى؛ پادىشاھى زىيارەتچى شۈەنزاڭنى ئۆمۈرۋايەت يېنىدا تۇتماقچى بولغان.
يايلاق قاغانلىقلىرى
552-يىل – 840-يىل · 4 دۆلەتدۇنيادا622-يىل ھىجرەت: ئىسلام دىنى تارقىلىشقا باشلايدۇ
خاقانلىق · ≈ 552-يىل – 744-يىلكۆكتۈرك خانلىقى«تۈرك» نامىنى كۆتۈرگەن تۇنجى دۆلەت؛ بىر نەچچە يىل ئىچىدە ئوتتۇرا ئاسىيادىن موڭغۇلىيەگىچە ھۆكۈم سۈرگەن «تۆمۈرچى قۇللار» تەرىپىدىن قۇرۇلغان.
خاقانلىق · ≈ 744-يىل – 840-يىلئۇيغۇر خانلىقى (ئورخۇن)دالادا شەھەرلەر قۇرغان، مانى دىنىنى ئوردىسىنىڭ دىنى قىلغان ۋە ئاتلىقلىرىنى ئەن لۇشەن ئىسيانچىلىرىدىن تاڭ پايتەختلىرىنى قايتۇرۇپ ئېلىشقا ئەۋەتكەن ئۇيغۇر خانلىقى.- تاڭ سۇلالىسى (ئەنشى قوريغۇچى مەھكىمىسى)≈ 630-يىل – 790-يىلتاڭ ئىمپېرىيەسىنىڭ 7–8-ئەسىرلەردە ئەنشى قورۇقچىلىقى ۋە تۆت گارنىزونى ئارقىلىق تارىم ۋاھەلىرى ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقى؛ تىبەت بىلەن بىر ئەسىر تالاشقان ۋە 790-يىللاردا تىبەت ۋە ئۇيغۇرلار ئالدىدا تاشلاپ كېتىلگەن.
- تىبەت ئىمپېرىيىسى≈ 790-يىل – 851-يىلتارىم ئۈچۈن تاڭ بىلەن ئىككى ئەسىر ئۇرۇشقان ۋە 8–9-ئەسىرلەردە ئويمانلىقنىڭ جەنۇبى ۋە غەربىنى ئىگىلىگەن تاغلىق ئىمپېرىيە؛ ئەسكەرلىرىنىڭ كۈندىلىك ھۆججەتلىرى ھازىرمۇ مىران ۋە مازارتاغ قەلئەلىرىدىن چىقىدۇ.
قاراخانىيلار ۋە قوچۇ
840-يىل – 1218-يىل · 4 دۆلەتدۇنيادا1096-يىل ئەھلىسەلىب يۈرۈشلىرى: ياۋروپا بىلەن شەرق ئۇرۇشقا كىرىدۇ
خانلىق · ≈ 840-يىل – 1211-يىلقاراخانىيلار خانلىقىئىسلامنى قوبۇل قىلغان تۇنجى تۈرك سۇلالىسى ۋە تۈركچىدىكى تۇنجى بۈيۈك كىتابلار، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ «دىۋان»ى بىلەن يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇ بىلىگ»ى يېزىلغان دەۋر.
ئىمپېرىيە · ≈ 1206-يىل – 1380-يىلموڭغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە چاغاتاي خانلىقىتامغىلىرى، كاتىپلىرى ۋە يېزىقى ئۇيغۇرلاردىن كەلگەن چىڭگىزخاننىڭ دۇنيا ئىمپېرىيەسى ۋە 13–14-ئەسىرلەردە رايوننى باشقۇرغان ئوغلى چاغاتاي نەسلىنىڭ خانلىقى.- قوچۇ ئۇيغۇر خانلىقى≈ 850-يىل – 1335-يىلبۇددىستلار، مانىچىلار ۋە خرىستىيانلار يانمۇيان ياشىغان، ئۇيغۇر كاتىپلىرى كېيىن موڭغۇللارغا يېزىق ئۆگىتىدىغان كىتابلارنى يازغان تۇرپان ۋاھەسىدىكى ئۇيغۇر خانلىقى.
- قاراخىتاي خانلىقى≈ 1130-يىل – 1218-يىلئىككى يۈز ئاتلىق بىلەن قاچقان بىر كىتان شاھزادىسى ئوتتۇرا ئاسىيادا قۇرغان، قاراخانىيلار ۋە ئۇيغۇرلار ئولپان تۆلىگەن ۋە ياۋروپاغا «پوپ يوھاننا» رىۋايىتىنى بەرگەن ئىمپېرىيە.
موڭغۇللار ۋە چاغاتاي
1218-يىل – 1514-يىل · 2 دۆلەتدۇنيادا1453-يىل ئىستانبۇلنىڭ ئېلىنىشى: ئوتتۇرا ئەسىر ئاخىرلىشىپ، يېڭى دەۋر باشلىنىدۇ · 1492-يىل كولۇمبۇس ئامېرىكىغا يېتىپ بارىدۇ: دېڭىز يوللىرى قۇرۇقلۇق يوللىرىدىن ئۆتۈپ كېتىشكە باشلايدۇ
- موغۇلىستان (شەرقىي چاغاتاي)≈ 1347-يىل – 1697-يىلئىلى ۋە تارىمدىكى چىڭگىزخان ئەۋلادلىرى 14-ئەسىردە تۇغلۇق تۆمۈرخان دەۋرىدە مۇسۇلمان بولغان خانلىق: «تارىخى رەشىدى»گە كۆرە بىر كۈندە 160 مىڭ كىشى چېچىنى چۈشۈرۈپ مۇسۇلمان بولغان.
- قارا دېل (قۇمۇل)≈ 1380-يىل – 1513-يىلمىڭ قوللىغان ۋە تۇرپان خانلىرى قايتا-قايتا ئىگىلىگەن «غەرب يولىنىڭ دەرۋازىسى»: 14–16-ئەسىرلەردە چىڭگىزىي موڭغۇل شاھزادىلىرى باشقۇرغان قۇمۇلدىكى كىچىك دۆلەت.
يەكەن خانلىقى
1514-يىل – 1759-يىل · 4 دۆلەتدۇنيادا1517-يىل دىنىي ئىسلاھات: ياۋروپادا چېركاۋ بۆلۈنىدۇ
خانلىق · ≈ 1678-يىل – 1755-يىلجۇڭغار خانلىقىئاخىرقى دالا ئىمپېرىيەسى: 1679-يىلى (باشقا مەنبەلەردە 1678) تارىم ۋاھەلىرىنى ئېلىپ، سەكسەن يىل باج ئالغان، 1755–1759-يىللىرى جۇڭغارلارنىڭ كۆپىنچىسى بىلەن بىللە چىڭ تەرىپىدىن يوقىتىلغان ئويرات موڭغۇل خانلىقى.
سۇلالە · ≈ 1697-يىل – 1912-يىلچىڭ سۇلالىسىجۇڭغارلارنى يوقاتقان، رايوننى 1759-يىلى ئىستىلا قىلغان ۋە 1884-يىلى ئۇنى ئۆلكە قىلىپ «شىنجاڭ»، يەنى «يېڭى چېگرا» دەپ ئاتىغان مانجۇ ئىمپېرىيەسى.- يەكەن (سەئىدىيە) خانلىقى≈ 1514-يىل – 1705-يىلشەرقىي تۈركىستاندا 170 يىل ھۆكۈم سۈرگەن، ئون ئىككى مۇقام ئوردىسىدا رەتلەنگەن دەپ قارىلىدىغان ۋە خانى «تارىخى رەشىدى»نىڭ ھامىيسى بولغان خانلىق.
- قۇمۇل خانلىقى (چىڭ سۇلالىسىگە تەۋە)≈ 1697-يىل – 1930-يىلچىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ئىككى ئەسىردىن ئارتۇق ئۆزىنىڭ كىچىك دۆلىتىنى ساقلاپ قالغان، ئاخىرقى خان مەقسۇتشاھ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى 1931-يىلىدىكى قوزغىلاڭنى پەيدا قىلغان قۇمۇل ئۇيغۇر خانلىرى.
چىڭ سۇلالىسى دەۋرى
1759-يىل – 1912-يىل · 4 دۆلەتدۇنيادا1760-يىل سانائەت ئىنقىلابى: ماشىنا ۋە ھور كۈچى · 1789-يىل فرانسىيە ئىنقىلابى: يېقىنقى زامان باشلىنىدۇ
ئەمىرلىك · ≈ 1865-يىل – 1877-يىليەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى)قوقەنتلىك بىر ئەمەلدار تارىم ئويمانلىقىدا قۇرغان، ئەنگلىيە ۋە روسىيە بىلەن شەرتنامە ئىمزالاپ، ئوسمانلىلار بىلەن ئالاقە باغلىغان، چىڭ 1877-يىلى قايتىپ كەلگەندە يىمىرىلگەن دۆلەت.
ئىشغال · ≈ 1871-يىل – 1881-يىلرۇسىيە ئىشغالىيىتىئىلى ۋادىسىدىكى ئون يىللىق روسىيە ھۆكۈمرانلىقى (1871–1881)؛ ئۇ پېتېربۇرگ شەرتنامىسى بىلەن ئاخىرلاشقان ۋە نۇرغۇن تارانچى ۋە تۇڭگانلارنى چېگرانىڭ روسىيە تەرىپىگە كۆچۈرگەن.- تۇڭگان قوزغىلىڭى (تومىڭ ھاكىمىيىتى)≈ 1864-يىل – 1870-يىلئۈرۈمچىدە چىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى بۇزغان 1864-يىلىدىكى دۇڭگان (خۇيزۇ) قوزغىلىڭى؛ توۋمىڭ شەھەرنى ياقۇپبەگ 1870-يىلى ئالغۇچە باشقۇرغان.
- ئىلى سۇلتانلىقى≈ 1864-يىل – 1871-يىلتارانچىلار (ئىلى ئۇيغۇرلىرى) ۋە تۇڭگانلار 1864-يىلىدىكى قوزغىلاڭدىن كېيىن غۇلجىدا قۇرغان، روسىيە 1871-يىلى ئىلى ۋادىسىنى ئىشغال قىلغاندا ئاخىرلاشقان سۇلتانلىق.
جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرى
1912-يىل – 1949-يىل · 4 دۆلەتدۇنيادا1914-يىل بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى: ئىمپېرىيەلەر يىمىرىلىشكە باشلايدۇ · 1939-يىل ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى: 1945-يىلى ئاخىرلىشىدۇ؛ يېڭى دۇنيا تەرتىپى
جۇمھۇرىيەت · ≈ 1912-يىل – 1949-يىلجۇڭخۇا مىنگوئۆلكە نامىدا جۇڭخۇا مىنگونىغا تەۋە بولسىمۇ، ۋالىيلار ئۆز مۈلكىدەك باشقۇرغان ئوتتۇز يەتتە يىل: ياڭ زېڭشىن، جىن شۇرېن ۋە شېڭ شىساي، بىر زىياپەت قەتلى، بىر ئۆزگىرىش، سوۋېت ئارىلىشىشى ۋە ئىككى جۇمھۇرىيەت.
جۇمھۇرىيەت · ≈ 1933-يىل – 1934-يىلشەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى1933-يىلى نويابىردا قەشقەردە جاكارلىنىپ، بىر نەچچە ئايدىن كېيىن، 1934-يىلى تۇڭگان قىسىملىرى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغان تۇنجى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى.
جۇمھۇرىيەت · ≈ 1944-يىل – 1949-يىلشەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىرەھبەرلىرى 1949-يىلى ئاۋغۇستتا بېيجىڭغا بېرىش يولىدا غايىب بولغان ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى.1949-يىلدىن بۈگۈنگىچە
1949-يىل – ھازىرغىچە · 1 دۆلەتدۇنيادا1991-يىل سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى: ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەقىل بولىدۇ



