تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
دۆلەتلەر

موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە چاغاتاي خانلىقى

Mongol Empire and Chagatai Khanate

تامغىلىرى، كاتىپلىرى ۋە يېزىقى ئۇيغۇرلاردىن كەلگەن چىڭگىزخاننىڭ دۇنيا ئىمپېرىيەسى ۋە 13–14-ئەسىرلەردە رايوننى باشقۇرغان ئوغلى چاغاتاي نەسلىنىڭ خانلىقى.

موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە چاغاتاي خانلىقى بايرىقى

ئۇيغۇرلار موڭغۇل ئىمپېرىيەسىگە نېمە بەرگەن؟

ئىش قەغەزلىرىنى ۋە ئەمەلدارلىرىنىڭ كۆپىنى. قوچۇنىڭ (ھازىرقى تۇرپان ئەتراپىدا) ئۇيغۇر ھۆكۈمدارى ئىدىقۇت بارچۇق 1209-يىلى چىڭگىزخان بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەن تۇنجى دۆلەت باشلىقى بولدى؛ چىڭگىزخان ئۇنىڭغا قىزىنى ۋە «بەشىنچى ئوغۇل» ئۇنۋانىنى بەردى، ئۇيغۇرىستان ئۆز ھۆكۈمدارىنى ساقلاپ قالدى. ئۇيغۇر كاتىپ تاتار تۇڭا چىڭگىزخاننىڭ يېڭى دۆلىتىگە رەسمىي تامغا ئىشلىتىشنى ۋە ئۇيغۇر يېزىقىنى ئېلىپ كىردى؛ بۇ يېزىق موڭغۇل تىلى ئۈچۈن قوبۇل قىلىنغان ۋە ئىچكى موڭغۇلدا ھازىرمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ئۇيغۇرلار موڭغۇل شاھزادىلىرىگە ئۇستازلىق قىلدى ۋە ئىمپېرىيەنىڭ ھەممە يېرىدە ۋالىي بولۇپ خىزمەت قىلدى؛ بىر خىل «دالا زىيالىيلىرى».

بىر كىشىنىڭ ئىش ھاياتى بۇنىڭ قانچىلىك يىراققا بارالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بەشبالىق يېنىدىكى بىر يېزىدىن چىققان ئۇيغۇر كۆرگۈز كىچىكىدە ئاتىسىدىن ئايرىلىپ، مىراسى ئۈچۈن ئۆگەي ئانىسى بىلەن تالىشىشقا مەجبۇر بولدى، ئاندىن ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىنىپ، ئۇنى ئۆگەتتى، بىر ئات سېتىۋېلىش ئۈچۈن ئۆزىنى گۆرۈگە قويدى ۋە ئالتۇن ئوردا خانى باتۇنىڭ ئوردىسىغا باردى. ئۇ پادىچى بولۇپ باشلاپ، بىلىمى سايىسىدە خۇراسان ۋالىيلىقىغىچە كۆتۈرۈلدى؛ ئۇ يەردە خەزىنىنى قايتا قۇرۇپ، ئۇلاق تۈزۈمىنى تەسىس قىلدى. 1240-يىللاردا ئۇ بىر چاغاتاي ئەمىرىنى ھاقارەتلىدى؛ ئاغزىغا تاش تىقىلىپ، ئۆلتۈرۈلدى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

چاغاتاي خانلىقى بۇ رايوننى قانداق ئىدارە قىلغان؟

ۋالىيلار ئارقىلىق ۋە توختىماس جەمەت ئۇرۇشلىرى ئارقىلىق. چىڭگىزخان 1227-يىلى ئۆلۈشتىن بۇرۇن ھەر بىر ئوغلىغا بىر ئۈلۈش بەردى: چاغاتاينىڭ ئۈلۈشى مەركىزى ھازىرقى غۇلجا يېنىدىكى ئالمالىق بولغان كونا قاراختاي زېمىنىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. لېكىن ۋاھە شەھەرلىرىنىڭ كىرىمىنى تېخىمۇ شەرقتىكى ئۇلۇغ خانلار تەلەپ قىلاتتى؛ شەھەرلەردە موڭغۇل «داروغا»لىرى نوپۇسنىڭ سانىلىشى، باجنىڭ تاپشۇرۇلۇشى، گۆرۈلەرنىڭ ئەۋەتىلىشى ۋە ئۇلاق پونكىتلىرىنىڭ ساقلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلاتتى. خارەزملىك بىر مۇسۇلمان، مەھمۇد يالاۋاچ، ئاندىن ئۇنىڭ ئوغلى مەسئۇد بەگ ماۋەرائۇننەھر ۋە تارىمنى ئىدارە قىلدى؛ پارس مۇئەللىپلىرى ئۇلارنى ئادىل باج ۋە قايتا قۇرغان شەھەرلىرى ئۈچۈن ماختىغان.

ئاندىن شاھزادىلەر ئۇرۇشتى. مۆڭكە 1251-يىلى قۇرامىغا يەتكەن چاغاتايلارنى ئۆلتۈردى ياكى سۈرگۈن قىلدى؛ نائىب ئورغانا خانىش چىڭگىزخان نەسلىنىڭ تۇنجى مۇسۇلمانى بولغان ئوغلى مۇبارەكشاھ نامىدىن ھۆكۈم سۈردى؛ ئۆگەدەي جەمەتىدىن قايدۇ خانلىقنى ئوتتۇز يىل تۇتۇپ، قۇبىلاينىڭ يۈەن سۇلالىسى بىلەن ئۇرۇشتى. ئۇرۇش سىزىقى بەشبالىقتىن قۇمۇلغىچە سوزۇلدى، ھۇجۇملار تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ سۇغىرىش سىستېمىسىنى ۋەيران قىلدى، ئۇيغۇر خان جەمەتى يۈەنگە تايىنىپ شەرققە، گەنسۇغا چېكىندى. قايدۇ 1301-يىلى ئۆلگەندىن كېيىن، چاغاتاي خانلىرى ئۆز ئالدىغا ھۆكۈم سۈردى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

ۋەقەلەر

مەنبەلەر (1)

يىللار تەخمىنىي؛ ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلىدۇ.

موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ۋە چاغاتاي خانلىقى بايرىقى: 296cherry · Public domain · Wikimedia Commons

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 1/8 · كېيىنكى بېكەت2 · چاغاتاي خانلىقى ئىككىگە بۆلۈندى