بېكەت 9 / 9 · جۇمھۇرىيەت · ≈ 1949-يىل – ھازىرغىچە
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
بۈگۈنكى كۈنگىچە.
رايون نوپۇسى ئەڭ كۆپ ئۆزگەرگەن 1949-يىلدىن كېيىنكى دەۋر: 2000-يىلى 7 مىليون 490 مىڭ خەنزۇ نوپۇسنىڭ 40.6 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلغان (مىلۋارد)؛ ئۇلارنىڭ كۆپى 1954-يىلدىن باشلاپ شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى 1955-يىلى قۇرۇلغان. بۇ دەۋرنىڭ ۋەقەلىرىنىڭ ئۆز بەتلىرى بار؛ تالاش-تارتىشلىق ۋەقەلەردە قاراشلار يانمۇيان كۆرسىتىلىدۇ.
1949-يىلدىن كېيىنكى دەسلەپكى يىللاردا نېمىلەر بولغان؟
يېڭى ھۆكۈمەت كونتروللۇقنى قەدەممۇ قەدەم قولغا ئالدى. كۇل بۇنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى تەسۋىرلەيدۇ. سابىق جۇمھۇرىيەتنىڭ ئىلى مىللىي ئارمىيەسى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە «قوشۇۋېتىلدى»: ئۇنىڭ قىسىملىرى ئۈچ ۋىلايەتتىن يىراق رايونلارغا ئەۋەتىلدى، قوماندانلىرى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدىكى ۋەزىپىلەرگە ئۆستۈرۈلدى. 1950-يىلى مارتتا بېيجىڭ رايونغا نۇرغۇن خىتاي كۆچمەنلەرنى ئېلىپ كېلىش قارارىنى ئالدى. 1952-يىلدىن باشلاپ «ئەكسىلئىنقىلابچىلار»غا قارشى بىر ھەرىكەت يەر ئىگىلىرى، ئۆلىمالار ۋە يېزا مۆتىۋەرلىرىگە قارىتىلدى، ئارقىدىن 1952–1953-يىللىرى يەر ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىلدى؛ ئالتايدا ئوسمان باتۇر تۇتۇلغۇچە ئۇرۇشتى ۋە 1951-يىلى 29-ئاپرېل ئېتىپ ئۆلتۈرۈلدى.
ئاندىن ئاپتونوم ئورۇنلار كەلدى: 1954-يىلى خۇيزۇ، موڭغۇل، قىرغىز، قازاق ۋە تاجىك ئاپتونوم رايونلىرى، 1954-يىلى 29-نويابىر ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە 1955-يىلى 1-ئۆكتەبىر رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى بولغان شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى. ئۇنىڭ 1956-يىلىدىكى نىزامنامىسى رايوننى مەركىزىي دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ قانۇن ۋە قارارلىرىنى ھەرپمۇ ھەرپ ئىجرا قىلىشقا مەجبۇرلىدى.
مەنبەلەر: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
نوپۇس قانداق ئۆزگەرگەن؟
ئىلگىرىكى ھەر قانداق دەۋردىن كۆپرەك. مىلۋاردنىڭ يېزىشىچە، 1947-يىلى رايوندا نوپۇسنىڭ تەخمىنەن 5 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدىغان 222 مىڭچە خەنزۇ، بۇنىڭغا قارشى نوپۇسنىڭ تەخمىنەن 75 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدىغان ئۈچ مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر بار ئىدى. تۇنجى يېڭى كۆچمەنلەر سابىق گومىنداڭ قاراۋۇل قوشۇنىنىڭ 80 مىڭ ئەسكىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەخمىنەن 103 مىڭ ھەربىي سەپتىن چېكىنگەن ئەسكەر ئىدى؛ ئۇلار 1950-يىلدىن باشلاپ دېھقانچىلىق ۋە قۇرۇلۇشقا سېلىندى، 1952–1954-يىللىرى شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىگە تەشكىللەندى: «بىر قولدا مىلتىق، بىر قولدا كەتمەن». بىڭتۇەن رايون ھۆكۈمىتىگە ئەمەس، پارتىيە ۋە بېيجىڭغا قارايتتى؛ ئۇ كۆپىنچىسى شاڭخەيدىن كەلگەن يۈز مىڭلىغان كۆچمەن ۋە ئون مىڭلىغان مەھبۇسنى قوبۇل قىلدى.
ئۇنىڭ نوپۇسى 1954-يىلىدىكى 200 مىڭدىن 1966-يىلى 500–600 مىڭغا يەتتى. ئاچارچىلىق يىللىرى بولغان 1959 ۋە 1960-يىللىرىنىڭ ھەر بىرىدە 800 مىڭدىن ئارتۇق خەنزۇ كەلدى. 2000-يىلىغا كەلگەندە رايوندىكى 7.49 مىليون خەنزۇ 18.5 مىليون نوپۇسنىڭ 40.6 پىرسەنتىنى (تىزىملىتىلمىغان كۆچمەنلەر بىلەن 43 پىرسەنتىنى) تەشكىل قىلىپ، ئۇيغۇر نوپۇسى بىلەن ئاساسەن تەڭلەشتى. بۇ دەۋرنىڭ تالاش-تارتىشلىق ۋەقەلىرىنىڭ ھەر بىرىنىڭ قاراشلار يانمۇيان قويۇلغان ئۆز بەتلىرى بار.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
مەنبەلەر (2)
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ




