بېكەت 7 / 11 · ھۆكۈمدار · ? – 1877-يىل
ياقۇپبەگ
ئۆز دۆلىتىنى قۇرغان قوقەندلىك ئەمەلدار.
تارىم ئويمانلىقىدا ئۆز دۆلىتى يەتتەشەھەرنى قۇرۇپ، قەشقەرنى لوندون، پېتىربۇرگ ۋە ئىستانبۇل بىلەن مۇناسىۋەت قىلىدىغان پايتەختكە ئايلاندۇرغان قوقەنلىك ئەمەلدار: ئۇ 1872-يىلى روسىيە بىلەن سودا شەرتنامىسى تۈزگەن، 1873–1874-يىللىرى 350 كىشىلىك ئەنگلىيە ئەلچىلىكىنى كۈتۈۋالغان ۋە ئوسمانلى سۇلتانىنى ئۆزىنىڭ ئۈستىدىكى خەلىپە دەپ تونۇغان. ئۇ 1865-يىلى قەشقەرگە كېلىپ، بىرنەچچە يىلدا ئويمانلىقنىڭ كۆپ قىسمىنى باشقۇرغان؛ چىڭ قوشۇنى قايتىپ كەلگەندە، 1877-يىلى كورلىدا تۇيۇقسىز ئۆلگەن.

ياقۇپبەگ قانداق قىلىپ دۇنياغا تونۇلغان؟
چوڭ ئىمپېرىيەلەرنى بىر-بىرىگە قارشى ئوينىتىش ئارقىلىق. روسىيە قوقەننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ماۋەرائۇننەھرنى يېڭىلا ئىستېلا قىلغان، چىڭنىڭمۇ قايتىپ كېلىشى كۈتۈلۈۋاتاتتى؛ ياقۇپبەگنىڭ جاۋابى ھېچقانداق ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمدارى سىناپ باقمىغان كۆلەمدىكى دىپلوماتىيە بولغان. ئۇ 1872-يىلى روسىيە بىلەن سودا شەرتنامىسى تۈزگەن. روسىيەگە قارشى بىر بۇففېر دۆلەت ئۈمىد قىلغان ئەنگلىيەلىكلەر بىلەن يېقىنلاشقان: 1873–1874-يىللىرى ت. د. فورسايت باشچىلىقىدىكى 350 كىشىلىك ئەلچىلىكنى كۈتۈۋالغان، سودا شەرتنامىسى تۈزگەن ۋە لوندونغا ئەلچى ئەۋەتكەن. ئۇ ئوسمانلى سۇلتانىنى ئۆزىنىڭ ئۈستىدىكى خەلىپە دەپمۇ تونۇغان؛ بۇ ئۇنىڭغا زەمبىرەك، مىڭلىغان مىلتىق ۋە قوشۇنىنى مەشىق قىلدۇرىدىغان ئوسمانلى ئوفىتسېرلىرىنى ئېلىپ كەلگەن.
زىيارەتچىلەر ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋروپا مۇراسىملىرىنى ئارىلاشتۇرغان بىر ئوردىنى كۆرگەن. قەشقەردە چىڭ سالغان قەلئەدە ئەلچىلەرنى يىپەك تونلۇق خىزمەتكارلار مۇھاپىزەتچىلەرنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈزۈپ، تۇۋاكلاردا تېرەك ئۆستۈرۈلگەن بىر راۋاققا باشلاپ بارغان، چاي، مېۋە ۋە نان بىلەن مېھمان قىلغان، بىر قېتىم ئون بەش پاي زەمبىرەك ئېتىپ سالام بەرگەن. ئۇنىڭغا قايىل بولمىغان بۇغرامۇ ئۇنىڭ يۇرتنى بىرلەشتۈرۈشىنىڭ ئۇنىڭغا كۈچ ۋە ئابرۇي ئېلىپ كەلگەنلىكىنى، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغانلىقىنى بويۇن ئالىدۇ. مىلۋاردنىڭ ھۆكۈمى: ياقۇپبەگ دەۋرىدە شەرقىي تۈركىستان تۇنجى قېتىم پۈتكۈل دۇنيانىڭ كۆز ئالدىغا چىققان.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)
ئۇنىڭ ھاكىمىيىتى خەلق ئۈچۈن قانداق ئىدى؟
ئېغىر ئىدى؛ بۇ ھەقتە بىر-بىرىدىن تولىمۇ پەرقلىق ئىككى تارىخچى ئوخشاش پىكىردە. مىلۋارد ئۇنى «كۆپ جەھەتتىن بىر ئىشغالىيەت ھاكىمىيىتى» دەپ ئاتايدۇ: ئۇنىڭ ھاكىملىرىنىڭ كۆپى ۋە قوشۇنىنىڭ يادروسى قوقەنلىكلەر بولۇپ، يېنىدا كەشمىرلىكلەر، ئافغانلار، قىرغىزلار، تۇڭگانلار ۋە باشقىلار بار ئىدى؛ 1864-يىلى ئوتتۇرىغا چىققان يەرلىك دىنىي باشلىقلار يوقىتىلغان. ئەمەلدارلارنىڭ مائاشى يوق ئىدى، خەلقتىن جان باقاتتى؛ 40 مىڭچە كىشىلىك قوشۇن ۋاھەلەردە بېقىلىشى كېرەك ئىدى؛ جۇڭگو بىلەن سودا توختىغان، ھەتتا قاشتېشى كانلىرىمۇ تاشلىنىپ قالغان. دىنىي ساقچىلار ياغلىقى جايىدا بولمىغان ئاياللارنى ۋە سەللىسىز ئەرلەرنى دەررىگە باغلايتتى. بىر بوۋاي بىر ئەنگلىيەلىك زىيارەتچىگە چىڭلار ھەققىدە مۇنداق دېگەن: «ئۇلارغا ئۆچمەن. لېكىن ئۇلار ناچار ھۆكۈمدار ئەمەس ئىدى. ئۇ چاغدا ھەممە نەرسىمىز بار ئىدى. ھازىر ھېچنېمە يوق».
1940-يىلى مىللەتچى نەزەر بىلەن يازغان بۇغرا تېخىمۇ قاتتىق. ئۇنىڭچە، ياقۇپبەگنىڭ نە كېڭىشى، نە ۋەزىرى بار ئىدى؛ ئۇ يۇرتنى مۇستەملىكە، خەلقىنى ئەسىر ھېسابلىغان ۋە ھېچقانداق چەت ئەل دۈشمىنى بىلەن ئەمەس، پەقەت يەرلىك مۇجاھىدلار بىلەن ئۇرۇشقان. ئەگەر ئۇ خەلقنىڭ قەلبىنى ئۇتقان بولسا، دەيدۇ بۇغرا، بىر مىللەتنىڭ مۇستەقىللىق قەھرىمانى سۈپىتىدە ئەسلىنەتتى؛ ئەمما ئۇ دۆلىتىنى چىرىك ئاساس ئۈستىگە قۇرغان. مىلۋاردمۇ ئۇنى ئۇيغۇر ئازادلىق كۈرەشچىسى دەپ ئوقۇشتىن ئاگاھلاندۇرىدۇ: ئۇ ھۆكۈمرانلىقىنى تارىمغا تاڭغان قوقەنلىك بىر يات ئىدى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
ئۇ قەيەردىن كەلگەن، قانداق ئۆلگەن؟
ئۇ قوقەندىن كەلگەن، ياشلىقىنىڭ كۆپ قىسمى رىۋايەت: ئۇنىڭ چايخانىلاردا ئۇسسۇلچى بالا بولۇپ ئىشلىگەنلىكى ياكى ئاقمەسچىتنى روسلارغا قارشى قەھرىمانلارچە قوغدىغانلىقى سۆزلىنىدۇ. 1865-يىلى قوقەن ھۆكۈمدارى ئالىمقۇل ئۇنى 1864-يىلىدىكى قوزغىلاڭلاردىن كېيىن قەشقەرنى قورشىغان قىرغىزلارغا قوشۇلۇش ئۈچۈن بۇزرۇك ئىسىملىك بىر خوجىنىڭ يېنىدا ھەربىي مەسئۇل قىلىپ ئەۋەتكەن. بىرنەچچە ئايدا ئۇ بۇزرۇكنى چەتكە قاققان؛ 1871-يىلى يازدا قەشقەردىن تۇرپانغىچە پۈتۈن جەنۇبنى ئىگىلىگەن. ئىلى ۋادىسىنى شۇ يىلى روسىيە ئالغان.
ئۇ 1877-يىلى ماينىڭ ئاخىرىدا، زو زۇڭتاڭنىڭ گېنېرالى لىيۇ جىنتاڭ باشچىلىقىدىكى چىڭ قوشۇنى غەربكە ئىلگىرىلىگەندە، كورلىدا ئۆلگەن؛ ئۇ لوندوندىكى سۆھبەتلەردىن كېلىشىم چىقىشىنى ئۈمىد قىلىپ، ئەسكەرلىرىگە ئۇرۇشماسلىقنى بۇيرۇغان ئىدى. ئۇنىڭ قانداق ئۆلگەنلىكى تالاش-تارتىشلىق. بۇغرا خوتەنلىك نىياز بەگنىڭ ئۇنى زەھەرلەتكەنلىكىنى يازىدۇ؛ چىڭ مەنبەلىرى ئۇنى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان دەيدۇ، مىلۋارد بۇنى ئىمپېرىيەنىڭ ئادەتتىكى تەشۋىقاتى دەپ قارايدۇ؛ كىم خودوڭ ۋە مىلۋارد مېڭىگە قان چۈشۈشنى ئېھتىماللىق دەپ قارايدۇ. تور بېكەت ئالدى بىلەن بۇغرانىڭ قارىشىنى (ADR 0010)، قالغانلىرىنى يېنىدا كۆرسىتىدۇ. بىرنەچچە ئاي ئىچىدە ئۇنىڭ دۆلىتى يوقالغان.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
مەنبەلەر (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875) · ئاممىۋى مۈلۈك
- Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ





