تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Kishiler · Hökümdar

Yélüy Dashi

يېلۈي داشى

Sulalisi yimirilgende ikki yüz atliq bilen qéchip, ottura asiyada yéngi bir impériye, qara xitayni qurghan we 1141-yili qatwanda seljuq sultani senjerni yéngip, pütkül türkistanning xojayini bolghan kitan shahzadisi.

u kitanche we xenzuche terbiye körgen, jinshi imtihanidin ötken; 1124-yili gherbke qachqan, «gurxan» (omumiy xan) süpitide balasaghunni paytext qilghan we 1143-yili wapat bolghan.

Hayati we eserliri

  1. ≈ 1086-yil – 1087-yilTughulghanYélüy Dashi
  2. 1124-yilKöchüshYélüy Dashi Gherbke Qarap Yolgha ChiqtiQara xitay impériyesini qurghan bir shahzadining qéchishi.
  3. ≈ 1130-yil – 1139-yilKélishimUyghur Idiquti Gürxan'gha BoysundiQochu uyghurliri qéchip kéliwatqan kitanlarni kona dost süpitide ötküzdi.
  4. 1141-yilUrushQatwan JéngiQara xitaylar türkistanning xojayinigha aylandi.
  5. 1143-yilWapat bolghanYélüy Dashi

Qachqan bir shahzade qandaq qilip «gurxan» boldi?

U alim idi, serkerdimu idi. «lyaw tarixi»ning 30-babigha köre, yélüy dashi lyaw sulalisining qurghuchisining sekkizinchi ewladi bolup, kidan we xenzu yéziqlirini biletti, at minish we oqya étishqa mahir idi. u 1115-yili orda imtihanida «jinshi» unwanigha ériship, xenlin akadémiyesige élindi; kidanlar xenlin ezalirini «linya» dep atighanliqi üchün u «dashi linya» dep tonuldi. u ikki wilayetning waliysi we bir armiyening qomandani boldi.

lyawning axirida, impérator jurchénlardin qachqanda, u impératorgha achchiq sözlerni qilip, 1124-yili kéchide ikki yüz atliq bilen gherbke qachti. kédun shehiride u yette wilayet we on sekkiz qebilining aqsaqallirini yighip, ulargha: «men heqqaniyliq üchün gherbke mangimen, düshminimizni yoqitip, zéminimizni qayturmaqchimen» dédi we on mingdin artuq serxil esker yighdi. yolda uyghur idiquti bilge uni üch kün ziyapet bilen kütti. semerqent etrapida u yüz ming ademlik «xurasan» qoshunigha uchrap, ikki ming besh yüzdin eskerni ong we sol qanitigha ewetip, özi otturigha hujum qildi; tarixqa köre jesetler on nechche chaqirim yéyilip yatqan. «lyaw tarixi»gha köre, uning emeldarliri uni kerminede ottuz sekkiz yéshida impérator qilip kötürüp, «gurxan» (ulugh xan) we xenzuche «tyenyu impératori» dégen unwanlarni berdi.

Menbeler: Liao shi (History of the Liao), chapter 30: Yelü Dashi and the Western Liao، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · István Vásáry, “Qarā Ḵeṭāy”, Encyclopaedia Iranica online (2013)

U némige érishelmidi, néme qaldurdi?

U ana yurtini qayturuwalalmidi, lékin yéngi bir dölet qaldurdi. «lyaw tarixi»gha köre, u balasaghunda «quz ordu» dégen paytext qurdi, andin jurchénlardin lyawni qayturuwélish üchün yetmish ming atliqni sherqqe ewetti. u kök öküz we aq at qurban qilip, qoshun'gha: «bu yer men bilen silerning ewladtin-ewladqa yashaydighan yérimiz emes» dédi. qoshun on ming chaqirimdin artuq yol yürdi, héchnéme alalmidi, kala we atlarning köpi öldi, qaytip keldi. dashi: «asman yardem qilmidi, bu teqdir!» dédi.

lékin uning gherbtiki ghelibiliri uni pütün türkistanning xojayini qildi. wasarining yézishiche, 1141-yili qatwandiki ghelibidin kéyin xarezmshahmu yiligha ottuz ming altun dinar olpan töleshke maqul boldi; emma dashi bu méwini uzun tétiyalmidi, 1143-yili, yigirme yil hökümranliq qilghandin kéyin wapat boldi. oghli kichik bolghanliqi üchün u wesiyet qilip, xanishi tabuyenni döletni bashqurushqa qaldurdi, u yette yil höküm sürdi. «lyaw tarixi»ning aptorliri uni eyiblisimu, mundaq étirap qilidu: u ejdadlirining heywisige tayinip, on ming chaqirim yiraqta dölet qurdi; tul ana we ajiz oghul nöwet bilen waris bolsimu, dölet toqsan yilgha yéqin yashidi.

Menbeler: Liao shi (History of the Liao), chapter 30: Yelü Dashi and the Western Liao، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · István Vásáry, “Qarā Ḵeṭāy”, Encyclopaedia Iranica online (2013)

Menbeler (2)

Bu yil peqet bir menbede körsitilgen; téxi ikkinchi menbe bilen tekshürülmigen.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 1/10 · Kéyinki béket2 · Yélüy Dashi Gherbke Qarap Yolgha Chiqti