Döletler
Üzük siziqlar dunya tarixining burulush nuqtiliri; astidikisi bu yurtning dewrliri. Sus siziq: bashlan'ghan yili éniq emes.
Chong döletler
Hunlar (asiya Hun Impériyesi)≈ Miladiyedin ilgiriki 180-yil – Miladiyedin ilgiriki 60-yil
Köktürk Xanliqi≈ 552-yil – 744-yil
Uyghur Xanliqi (orxun)≈ 744-yil – 840-yil
Qaraxaniylar Xanliqi≈ 840-yil – 1211-yil
Mongghul Impériyisi We Chaghatay Xanliqi≈ 1206-yil – 1380-yil
Jungghar Xanliqi≈ 1678-yil – 1755-yil
Ching Sulalisi≈ 1697-yil – 1912-yil
Yettesheher (yaqupbeg Döliti)≈ 1865-yil – 1877-yil
Rusiye Ishghaliyiti≈ 1871-yil – 1881-yil
Jungxua Min'go≈ 1912-yil – 1949-yil
Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti≈ 1933-yil – 1934-yil
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti≈ 1944-yil – 1949-yil
Jungxua Xelq Jumhuriyiti≈ 1949-yil – HazirghicheWahe padishahliqliri we hunlar
Miladiyedin ilgiriki 200-yil – 552-yil · 6 döletDunyada375-yil Xelqlerning köchüshi: Hunlar yawropagha kiridu, chong köchüshler bashlinidu · 476-yil Gherbiy rimning yimirilishi: Qedimki dewr axirlishidu
- Yerlik Bostanliq Xanliqi658-yilghicheSoda yolliri üstide yashap, esirler boyi qaysi büyük impériye küchlük bolsa shuninggha olpan tölesh arqiliq saqlinip qalghan tarim waheliridiki kichik sheher döletliri: kroran, xoten, kuchar, qeshqer we bashqilar.
- Kuchar Xanliqi658-yilghicheQizildiki resimlik gharliri, muzikisi we rahibi kumara jiwa özidin xéli yiraqlargha dang chiqarghan tarimning eng bay wahesi; u qolyazmiliri tépilghuche untulghan til bolghan toxarchida yazatti.
- Xoten Xanliqi1006-yilghicheMing yildin artuq dawamlashqan qashtéshi we yipek padishahliqi; riwayetke köre u yipekni yipek qurti tuxumini bash kiyimige yoshurghan bir xenzu melikisidin alghan.
- Xen Sulalisi (gherbiy Yurt Qoryghuchi Mehkimisi)≈ Miladiyedin ilgiriki 60-yil – 107-yilXen sulalisining hunlar bilen uzun talishishtin kéyin wahelerde qolgha keltürgen tayanch nuqtisi: miladiyedin ilgiriki 60-yili gherbiy yurt qoruqchiliqini qurghan; bu hökümranliq kéyinki yüz ellik yilda bezide bar, bezide yoq bolghan.
- Gawchang Xanliqi (chü Jemeti)≈ 460-yil – 640-yilXenzuche yazidighan, buddigha choqunidighan, türklerge olpan töleydighan we soghdi sodigerliri bilen tolghan turpan padishahliqi; padishahi ziyaretchi shüenzangni ömürwayet yénida tutmaqchi bolghan.
Yaylaq qaghanliqliri
552-yil – 840-yil · 4 döletDunyada622-yil Hijret: Islam dini tarqilishqa bashlaydu
Xaqanliq · ≈ 552-yil – 744-yilKöktürk Xanliqi«türk» namini kötürgen tunji dölet; bir nechche yil ichide ottura asiyadin mongghuliyegiche höküm sürgen «tömürchi qullar» teripidin qurulghan.
Xaqanliq · ≈ 744-yil – 840-yilUyghur Xanliqi (orxun)Dalada sheherler qurghan, mani dinini ordisining dini qilghan we atliqlirini en lushen isyanchiliridin tang paytextlirini qayturup élishqa ewetken uyghur xanliqi.- Tang Sulalisi (enshi Qoryghuchi Mehkimisi)≈ 630-yil – 790-yilTang impériyesining 7–8-esirlerde enshi qoruqchiliqi we töt garnizoni arqiliq tarim waheliri üstidiki hökümranliqi; tibet bilen bir esir talashqan we 790-yillarda tibet we uyghurlar aldida tashlap kétilgen.
- Tibet Impériyisi≈ 790-yil – 851-yilTarim üchün tang bilen ikki esir urushqan we 8–9-esirlerde oymanliqning jenubi we gherbini igiligen taghliq impériye; eskerlirining kündilik höjjetliri hazirmu miran we mazartagh qel'eliridin chiqidu.
Qaraxaniylar we qochu
840-yil – 1218-yil · 4 döletDunyada1096-yil Ehliselib yürüshliri: Yawropa bilen sherq urushqa kiridu
Xanliq · ≈ 840-yil – 1211-yilQaraxaniylar XanliqiIslamni qobul qilghan tunji türk sulalisi we türkchidiki tunji büyük kitablar, mehmud qeshqerining «diwan»i bilen yüsüp xas hajipning «qutadghu bilig»i yézilghan dewr.
Impériye · ≈ 1206-yil – 1380-yilMongghul Impériyisi We Chaghatay XanliqiTamghiliri, katipliri we yéziqi uyghurlardin kelgen chinggizxanning dunya impériyesi we 13–14-esirlerde rayonni bashqurghan oghli chaghatay neslining xanliqi.- Qochu Uyghur Xanliqi≈ 850-yil – 1335-yilBuddistlar, manichilar we xristiyanlar yanmuyan yashighan, uyghur katipliri kéyin mongghullargha yéziq ögitidighan kitablarni yazghan turpan wahesidiki uyghur xanliqi.
- Qaraxitay Xanliqi≈ 1130-yil – 1218-yilIkki yüz atliq bilen qachqan bir kitan shahzadisi ottura asiyada qurghan, qaraxaniylar we uyghurlar olpan töligen we yawropagha «pop yohanna» riwayitini bergen impériye.
Mongghullar we chaghatay
1218-yil – 1514-yil · 2 döletDunyada1453-yil Istanbulning élinishi: Ottura esir axirliship, yéngi dewr bashlinidu · 1492-yil Kolumbus amérikigha yétip baridu: Déngiz yolliri quruqluq yolliridin ötüp kétishke bashlaydu
- Moghulistan (sherqiy Chaghatay)≈ 1347-yil – 1697-yilIli we tarimdiki chinggizxan ewladliri 14-esirde tughluq tömürxan dewride musulman bolghan xanliq: «tarixi reshidi»ge köre bir künde 160 ming kishi chéchini chüshürüp musulman bolghan.
- Qara Dél (qumul)≈ 1380-yil – 1513-yilMing qollighan we turpan xanliri qayta-qayta igiligen «gherb yolining derwazisi»: 14–16-esirlerde chinggiziy mongghul shahzadiliri bashqurghan qumuldiki kichik dölet.
Yeken xanliqi
1514-yil – 1759-yil · 4 döletDunyada1517-yil Diniy islahat: Yawropada chérkaw bölünidu
Xanliq · ≈ 1678-yil – 1755-yilJungghar XanliqiAxirqi dala impériyesi: 1679-yili (bashqa menbelerde 1678) tarim wahelirini élip, seksen yil baj alghan, 1755–1759-yilliri junggharlarning köpinchisi bilen bille ching teripidin yoqitilghan oyrat mongghul xanliqi.
Sulale · ≈ 1697-yil – 1912-yilChing SulalisiJunggharlarni yoqatqan, rayonni 1759-yili istila qilghan we 1884-yili uni ölke qilip «shinjang», yeni «yéngi chégra» dep atighan manju impériyesi.- Yeken (se'idiye) Xanliqi≈ 1514-yil – 1705-yilSherqiy türkistanda 170 yil höküm sürgen, on ikki muqam ordisida retlen'gen dep qarilidighan we xani «tarixi reshidi»ning hamiysi bolghan xanliq.
- Qumul Xanliqi (ching Sulalisige Tewe)≈ 1697-yil – 1930-yilChing hökümranliqi astida ikki esirdin artuq özining kichik dölitini saqlap qalghan, axirqi xan meqsutshah wapat bolghandin kéyin emeldin qaldurulushi 1931-yilidiki qozghilangni peyda qilghan qumul uyghur xanliri.
Ching sulalisi dewri
1759-yil – 1912-yil · 4 döletDunyada1760-yil Sana'et inqilabi: Mashina we hor küchi · 1789-yil Fransiye inqilabi: Yéqinqi zaman bashlinidu
Emirlik · ≈ 1865-yil – 1877-yilYettesheher (yaqupbeg Döliti)Qoqentlik bir emeldar tarim oymanliqida qurghan, en'gliye we rosiye bilen shertname imzalap, osmanlilar bilen alaqe baghlighan, ching 1877-yili qaytip kelgende yimirilgen dölet.
Ishghal · ≈ 1871-yil – 1881-yilRusiye IshghaliyitiIli wadisidiki on yilliq rosiye hökümranliqi (1871–1881); u pétérburg shertnamisi bilen axirlashqan we nurghun taranchi we tungganlarni chégraning rosiye teripige köchürgen.- Tunggan Qozghilingi (toming Hakimiyiti)≈ 1864-yil – 1870-yilÜrümchide ching hökümranliqini buzghan 1864-yilidiki dunggan (xuyzu) qozghilingi; towming sheherni yaqupbeg 1870-yili alghuche bashqurghan.
- Ili Sultanliqi≈ 1864-yil – 1871-yilTaranchilar (ili uyghurliri) we tungganlar 1864-yilidiki qozghilangdin kéyin ghuljida qurghan, rosiye 1871-yili ili wadisini ishghal qilghanda axirlashqan sultanliq.
Jumhuriyetler dewri
1912-yil – 1949-yil · 4 döletDunyada1914-yil Birinchi dunya urushi: Impériyeler yimirilishke bashlaydu · 1939-yil Ikkinchi dunya urushi: 1945-yili axirlishidu; yéngi dunya tertipi
Jumhuriyet · ≈ 1912-yil – 1949-yilJungxua Min'goÖlke namida jungxua min'gonigha tewe bolsimu, waliylar öz mülkidek bashqurghan ottuz yette yil: yang zéngshin, jin shurén we shéng shisay, bir ziyapet qetli, bir özgirish, sowét arilishishi we ikki jumhuriyet.
Jumhuriyet · ≈ 1933-yil – 1934-yilSherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti1933-yili noyabirda qeshqerde jakarlinip, bir nechche aydin kéyin, 1934-yili tunggan qisimliri teripidin aghdurulghan tunji sherqiy türkistan jumhuriyiti.
Jumhuriyet · ≈ 1944-yil – 1949-yilSherqiy Türkistan JumhuriyitiRehberliri 1949-yili awghustta béyjinggha bérish yolida ghayib bolghan ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyiti.1949-yildin bügün'giche
1949-yil – Hazirghiche · 1 döletDunyada1991-yil Sowét ittipaqining yimirilishi: Ottura asiya jumhuriyetliri musteqil bolidu



