Durak 2 / 10 · krallık · ≈ 850 – 1335
Koço Uygur Krallığı
Koço (bugün Karahoca, Turfan yakınında): Uygurların ikinci yurdu.
Budistlerin, Maniheistlerin ve Hristiyanların yan yana yaşadığı, Uygur kâtiplerin sonradan Moğollara yazıyı öğretecek kitapları yazdığı Turfan vahasının Uygur krallığı. 840'ta Orhun kağanlığının yıkılmasından sonra kuruldu; ıduk kutlar yazın Koço'dan, kışın Beşbalık'tan yönetti; Bezeklik resimleri bu çağdandır. 1209'da kendi isteğiyle Cengiz Han'a bağlandı, 1390'larda Turfan'ı Moğolistan'ın Müslüman hanlarına kaptırdı.

Nasıl kuruldu?
Bir kaçışla. 840'ta Kırgızlar Orhun'daki Uygur Kağanlığı'nı yıktı ve Uygur boyları dağıldı. İranlı tarihçi Cüveynî, nerede dursalar "köç, köç" sesini duyduklarını, sonunda Beşbalık'ı kurdukları ovaya varınca bu sesin sustuğunu yazar. Bir kol Gansu koridoruna gidip Ganzhou (bugün Zhangye) krallığını kurdu; bir başkası o sırada Tibetlilerin elindeki Turfan havzasına ve Tanrı Dağları'nın kuzey eteklerine geldi.
866'da Uygur beyi Pugu Jun Beşbalık'ı, Koço'yu ve çevredeki kasabaları onlardan aldı. Halefleri olan ıduk kutlar ("kutsal kut") göçebe düzenini sürdürdü: sürülerin bütün yıl otladığı Beşbalık kışlık, Turfan yakınındaki Koço yazlık başkentti. Toprakları doğuda Kumul'dan batıda Kuça'ya kadar uzanıyordu.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Sima Guang, Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror), chapter 250, Çince asıl metin, Wikisource · Xin Tangshu (New History of the Tang), chapter 217B: the Uyghurs (second part), Çince asıl metin, Wikisource
İnsanlar orada nasıl yaşıyordu?
980'lerde gelen Song elçisi Wang Yande canlı bir tablo bıraktı. Yazlar o kadar sıcaktır ki insanlar yerin altına oda kazar; Altın Dağlar'dan gelen kanallar şehrin çevresindeki tarlaları sular ve değirmenleri döndürür; evler beyaz sıvalıdır. Halk ata binmeyi ve okçuluğu sever, ud ve çeng çalar, dışarı çıkarken çalgısını yanında taşır; baharda hastalığı kovmak için birbirine su serper. Budist kanonunu ve Çince sözlükleri barındıran elliden fazla Budist manastırı ve İranlı rahiplerin bulunduğu bir Maniheist tapınağı vardır. "Ülkede yoksul yoktur," diye yazar; "yiyeceği biten herkesi hep birlikte doyururlar." Beşbalık'ta ustalar altın, gümüş, bakır ve demir işler, yeşim keser; yoksullar bile et yer.
Bunun arkasında bir yazı kültürü vardı. Uygurlar kendi dillerini Soğdlardan aldıkları bir yazıyla yazdılar, Budist, Maniheist ve Hristiyan metinleri bu dile çevirdiler ve Bezeklik mağara tapınaklarını boyadılar.
Kaynaklar: Song shi (History of the Song), chapter 490: Gaochang and the Uyghurs (with Wang Yande's report), Çince asıl metin, Wikisource · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991)
Nasıl sona erdi, ne bıraktı?
Önce fetihle değil. 1209'da ıduk kut Barçuk Art Tegin Karahıtay gözetmenini öldürüp başını bir kule penceresinden attı ve kendi isteğiyle Cengiz Han'a bağlandı; bunu yapan ilk hükümdardı. Cengiz ona kızını verdi ve onu beşinci oğlu saydı. Ardından Uygur kâtipleri Moğollara yazıyı öğretti: Moğol yazısı Uygur yazısıdır ve Uygur memurlar Çin'den İran'a Moğol İmparatorluğu'na hizmet etti.
Ama krallık Moğol prensleri arasında sıkıştı. 1275'te Duva Koço'yu altı ay kuşattı; sonraki ıduk kutlar Yuan sarayına hizmet etmek için Gansu'ya taşındı. 1390'larda Moğolistan'ın Müslüman hanı Hızır Hoca Turfan'ı ve Koço'yu bir gaza ile aldı; Budizm sonraki yarım asırda yavaş yavaş söndü. Koço'nun bıraktığı şey yazılı bir dünyadır: kâşiflerin Koço'dan, Bezeklik'ten ve Turfan vahasından Berlin'e, Londra'ya, St. Petersburg'a ve Kyoto'ya taşıdığı, bugün hâlâ okunan binlerce yazma ve resim.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin, Çince asıl metin, Wikisource · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004)
Kaynaklar (8)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Sima Guang, Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror), chapter 250, Çince asıl metin, Wikisource · kamu malı
- Xin Tangshu (New History of the Tang), chapter 217B: the Uyghurs (second part), Çince asıl metin, Wikisource · kamu malı
- Song shi (History of the Song), chapter 490: Gaochang and the Uyghurs (with Wang Yande's report), Çince asıl metin, Wikisource · kamu malı
- Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991) · yalnız atıf
- Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin, Çince asıl metin, Wikisource · kamu malı
- Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · kamu malı
- Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004) · yalnız atıf





