Devletler
Kesik çizgiler dünya tarihinin dönüm noktaları; altta bu toprakların dönemleri. Soluk çubuk: başlangıç yılı bilinmiyor.
Büyük devletler
Asya Hun İmparatorluğu≈ MÖ 180 – MÖ 60
Göktürk Kağanlığı≈ 552 – 744
Uygur Kağanlığı≈ 744 – 840
Karahanlılar≈ 840 – 1211
Moğol İmparatorluğu ve Çağatay Hanlığı≈ 1206 – 1380
Cungar Hanlığı≈ 1678 – 1755
Qing Hanedanı≈ 1697 – 1912
Yedişehir (Yakup Bey devleti)≈ 1865 – 1877
Rus işgali≈ 1871 – 1881
Çin Cumhuriyeti≈ 1912 – 1949
Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti≈ 1933 – 1934
Doğu Türkistan Cumhuriyeti≈ 1944 – 1949
Çin Halk Cumhuriyeti≈ 1949 – günümüzVaha krallıkları ve Hunlar
MÖ 200 – 552 · 6 devletDünyada375 Kavimler Göçü: Hunlar Avrupa'ya giriyor, göçler başlıyor · 476 Batı Roma yıkılıyor: İlk Çağ biter
- Yerel vaha krallığı658 yılına kadarTicaret yolları üzerinde yaşayan ve yüzyıllarca o an en güçlü büyük imparatorluğa haraç ödeyerek ayakta kalan Tarım vahalarının küçük şehir devletleri: Kroraina, Hoten, Kuça, Kaşgar ve ötekiler.
- Kuça Krallığı658 yılına kadarKızıl'daki boyalı mağaraları, müziği ve rahibi Kumarajiva kendisinden çok uzaklarda ün kazanan Tarım'ın en zengin vahası; yazmaları bulunana kadar unutulmuş bir dil olan Toharca yazıyordu.
- Hoten Krallığı1006 yılına kadarBin yıldan fazla süren yeşim ve ipek krallığı; efsaneye göre ipeğini, ipekböceği yumurtalarını başlığına saklayan Çinli bir prensesten aldı.
- Han Hanedanı (Batı Bölgeleri Koruyuculuğu)≈ MÖ 60 – 107Han hanedanının Hunlarla uzun bir çekişme sonunda vahalarda kazandığı dayanak: MÖ 60'ta Batı Bölgeleri Koruyuculuğu'nu kurdu; bu hâkimiyet sonraki yüz elli yılda gelip gitti.
- Gaochang Krallığı (Qu ailesi)≈ 460 – 640Çince yazan, Buda'ya tapan, Türklere haraç ödeyen ve Soğd tüccarlarla dolu Turfan krallığı; kralı hacı Xuanzang'ı ömür boyu yanında tutmaya çalıştı.
Bozkır kağanlıkları
552 – 840 · 4 devletDünyada622 Hicret: İslam'ın yayılışı başlıyor
kağanlık · ≈ 552 – 744Göktürk Kağanlığı'Türk' adını taşıyan ilk devlet; birkaç yıl içinde Orta Asya'dan Moğolistan'a kadar hükmeden 'demirci kullar' tarafından kuruldu.
kağanlık · ≈ 744 – 840Uygur KağanlığıBozkırda şehirler kuran, Maniheizmi sarayının dini yapan ve atlılarını An Lushan asilerinden Tang başkentlerini geri almaya gönderen Uygur kağanlığı.- Tang Hanedanı (Anşi Koruyuculuğu)≈ 630 – 790Tang İmparatorluğu'nun 7.–8. yüzyıllarda Anşi Koruyuculuğu ve Dört Garnizonu aracılığıyla Tarım vahaları üzerindeki hâkimiyeti; bir asır Tibet'le çekişildi ve 790'larda Tibet ile Uygurlar karşısında bırakıldı.
- Tibet İmparatorluğu≈ 790 – 851Tarım için iki yüzyıl Tang'la savaşan ve 8.–9. yüzyıllarda havzanın güneyini ve batısını elinde tutan dağ imparatorluğu; askerlerinin gündelik yazışmaları hâlâ Miran ve Mazar Tağ kalelerinden çıkıyor.
Karahanlılar ve Koço
840 – 1218 · 4 devletDünyada1096 Haçlı Seferleri: Avrupa ile Doğu karşı karşıya
hanlık · ≈ 840 – 1211Karahanlılarİslam'ı kabul eden ilk Türk hanedanı; Türkçenin ilk büyük kitaplarının, Kaşgarlı Mahmud'un Divan'ı ile Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'inin yazıldığı çağ.
imparatorluk · ≈ 1206 – 1380Moğol İmparatorluğu ve Çağatay HanlığıMühürleri, kâtipleri ve yazısı Uygurlardan gelen Cengiz Han'ın dünya imparatorluğu ve 13.–14. yüzyıllarda bölgeyi yöneten oğlu Çağatay soyunun hanlığı.- Koço Uygur Krallığı≈ 850 – 1335Budistlerin, Maniheistlerin ve Hristiyanların yan yana yaşadığı, Uygur kâtiplerin sonradan Moğollara yazıyı öğretecek kitapları yazdığı Turfan vahasının Uygur krallığı.
- Karahıtaylar≈ 1130 – 1218İki yüz atlıyla kaçan bir Kitan prensinin Orta Asya'da kurduğu, Karahanlılar ile Uygurların haraç ödediği ve Avrupa'ya Papaz Yuhanna efsanesini veren imparatorluk.
Moğollar ve Çağatay
1218 – 1514 · 2 devletDünyada1453 İstanbul'un fethi: Orta Çağ biter, Yeni Çağ başlar · 1492 Amerika'ya varış: okyanus yolları kara yolunu geçmeye başlıyor
- Moğolistan (Doğu Çağatay)≈ 1347 – 1697İli ve Tarım'daki Cengiz torunlarının 14. yüzyılda Tuğluk Timur Han döneminde Müslüman olduğu hanlık: Tarih-i Reşidi'ye göre bir günde 160.000 kişi saçını kesip Müslüman oldu.
- Kara Del (Kumul)≈ 1380 – 1513Ming'in desteklediği ve Turfan hanlarının defalarca ele geçirdiği 'batı yolunun kapısı': 14.–16. yüzyıllarda Cengizli Moğol prenslerinin yönettiği Kumul'daki küçük devlet.
Yarkent Hanlığı
1514 – 1759 · 4 devletDünyada1517 Reform: Avrupa'da kilise bölünüyor
hanlık · ≈ 1678 – 1755Cungar HanlığıSon bozkır imparatorluğu: 1679'da (başka kaynaklarda 1678) Tarım vahalarını alıp seksen yıl vergilendiren ve 1755–1759'da Qing tarafından, Cungarların çoğuyla birlikte yok edilen Oyrat Moğol hanlığı.
hanedan · ≈ 1697 – 1912Qing HanedanıCungarları yok eden, bölgeyi 1759'da fetheden ve 1884'te onu eyalet yapıp 'Doğu Türkistan', yani 'yeni sınır' adını veren Mançu imparatorluğu.- Yarkent (Saidiye) Hanlığı≈ 1514 – 1705Doğu Türkistan'ı 170 yıl yöneten, On İki Mukam'ın sarayında düzenlendiği kabul edilen ve hanı Tarih-i Reşidi'nin hamisi olan hanlık.
- Kumul Hanlığı (Qing'e bağlı)≈ 1697 – 1930Qing yönetimi altında iki yüzyıldan fazla kendi küçük devletlerini koruyan ve son han Maksut Şah'ın ölümünden sonra kaldırılması 1931 ayaklanmasını başlatan Kumul'un Uygur beyleri.
Qing yönetimi
1759 – 1912 · 4 devletDünyada1760 Sanayi Devrimi: makineler ve buhar gücü · 1789 Fransız Devrimi: Yakın Çağ başlar
emirlik · ≈ 1865 – 1877Yedişehir (Yakup Bey devleti)Hokandlı bir subayın Tarım havzasında kurduğu, İngiltere ve Rusya'yla antlaşmalar imzalayan ve Osmanlılarla ilişki kuran, Qing 1877'de geri dönünce yıkılan devlet.
işgal · ≈ 1871 – 1881Rus işgaliİli vadisinde on yıllık Rus yönetimi (1871–1881); St. Petersburg Antlaşması'yla sona erdi ve pek çok Taranççı ile Tunganı sınırın Rus tarafına göçürdü.- Dungan ayaklanması (Tuo Ming yönetimi)≈ 1864 – 1870Urumçi'de Qing yönetimini kıran 1864 Dungan (Hui) ayaklanması; Tuo Ming şehri, Yakup Bey 1870'te alana kadar yönetti.
- İli Sultanlığı≈ 1864 – 1871Taranççıların (İli Uygurları) ve Tunganların 1864 ayaklanmasından sonra Gulca'da kurduğu ve Rusya'nın 1871'de İli vadisini işgal etmesiyle sona eren sultanlık.
Cumhuriyetler
1912 – 1949 · 4 devletDünyada1914 I. Dünya Savaşı: imparatorluklar çökmeye başlıyor · 1939 II. Dünya Savaşı: 1945'te biter, yeni bir dünya düzeni
cumhuriyet · ≈ 1912 – 1949Çin CumhuriyetiEyaletin adı Çin Cumhuriyeti'ne ait olduğu, ama valilerin kendi mülkleri gibi yönettiği otuz yedi yıl: Yang Zengxin, Jin Shuren ve Sheng Shicai, bir ziyafet cinayeti, bir darbe, Sovyet müdahalesi ve iki cumhuriyet.
cumhuriyet · ≈ 1933 – 1934Doğu Türkistan İslam CumhuriyetiKasım 1933'te Kaşgar'da ilan edilen ve birkaç ay sonra, 1934'te Tungan birliklerince devrilen ilk Doğu Türkistan cumhuriyeti.
cumhuriyet · ≈ 1944 – 1949Doğu Türkistan CumhuriyetiÖnderleri Ağustos 1949'da Pekin yolunda kaybolan ikinci Doğu Türkistan cumhuriyeti.1949'dan bugüne
1949 – günümüz · 1 devletDünyada1991 SSCB dağılıyor: Orta Asya cumhuriyetleri bağımsız oluyor



