تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluİmparatorluklar arasında

Uç Turfan ayaklanması

1765: 240 hamal, bir amban ve yok edilen bir kasaba.

Qing'i Tarım vahalarını yönetme biçimini değiştirmeye zorlayan, ardından altmış yıl büyük bir ayaklanma görülmeyen isyan. Uç Turfan'da hakim bey halkı soydu, Mançu amban Sucheng ve oğlu yerel kadınları zorla alıkoydu. 1765'te Sucheng 240 adamı yüklerini taşımaya zorlayınca kasaba ayaklandı ve aylarca direndi. İmparator katliam emretti: yaklaşık 2.350 erkek idam edildi, 8.000 kadar kadın ve çocuk köle olarak İli'ye gönderildi.

Kuşatma neden bir katliamla bitti?

Her şey açık bir zulümle başladı. Uç Turfan'ın hakim beyi Kumul hükümdarının küçük kardeşi Abdullah'tı; o ve adamları halktan zorla para sızdırıyordu. Amban Sucheng ile oğlu ise yerel kadınları konaklarına götürüp aylarca tutuyordu. Bir Mançu gözlemcinin dediği gibi, Uç Müslümanları uzun zamandır onların derisinde uyuyup etini yemeyi istiyordu. Saray ayaklanmanın sebebini öğrenince başta anlayış gösterdi ve durumun çabucak düzeleceğini sandı.

Ama surlu kasaba kuşatmaya aylarca dayandı ve imparator öfkeden kudurdu. Söylentiler işi büyüttü: isyan önderlerinin başka vahalarla ve Orta Asya'daki Müslüman hükümdarlarla haberleşip yardım beklediği konuşuluyordu. Kuşatma sırasında Qing kuvvetleri, göçebeler isyana katılmasın diye yakındaki Kırgız boylarının beylerini toplayıp tuttu. 1760'ların başında Orta Asya devletleri Qing'in kapılarına dayanmasını kaygıyla karşılamış, cihattan söz edilmiş, Afganistan'ın Ahmed Şah'ı asker toplamıştı. Sonunda açlık kasaba halkını önderlerini teslim edip kapıları açmaya zorladı. Hayatta kalan yaklaşık 2.350 erkek idam edildi, 8.000 kadar kadın ve çocuk köle olarak İli'ye gönderildi, kasaba boşaldı. Forsyth'in 1873 heyetinin raporu da kasabanın 1765'te yıkıldığını ve halkının katledildiğini kaydeder.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)

Sonra ne değişti?

Qing bey sistemini yeniden düzenledi. Angarya hafifletildi, yüksek beylerin ayrıcalıkları ve Qing askerî memurlarıyla iş birliği yapma fırsatları kısıtlandı, denetim sıkılaştırıldı. Saray Sincan'daki Mançu ve Moğol memurlarına da Uygur memurlarına da sert uyarılar ve azarlar gönderdi.

Ardından uzun bir sükûnet geldi. Millward, yaygın bir kanının aksine Qing yönetiminin Tarım'da yerli Uygur halkının kesintisiz direnişiyle karşılaşmadığını vurgular: Uç Turfan isyanı ve ardından gelen reformlardan 1826'daki Cihangir Hoca istilasına kadar altmış yıl boyunca büyük bir olay yaşanmadı. Sonraki tehlikeler vahaların içinden değil, Orta Asya'dan geldi: sürgündeki hocalardan ve Hokand Hanlığı'ndan.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Kaynaklar (2)