تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ۋەقەلەر · 798-يىل

ئۇيغۇرلار كۇچاردا جەڭ قىلدى

تىبەتنىڭ كۇچاردىكى ھۆكۈمرانلىقىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، تارىمنىڭ شىمالىنى ئۇيغۇرلار دۇنياسىغا قالدۇرغان جەڭ.

790-يىللاردا تاڭ سۇلالىسى تارىمدىكى قوغدىغۇچى مەھكىمىسىدىن ئايرىلدى. قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىغا كۆرە، يەتتىنچى ئۇيغۇر خاقانى بەشبالىقنى قورشىغاندىن كېيىن كۇچارغا كېلىپ، تىبەت قوشۇنىنى يوقاتقان؛ يوشىدا يۇتاكا بۇ جەڭنى خوتەن ھۆججەتلىرىگە ئاساسەن 798-يىلى دەپ بېكىتىدۇ. ئىككى ئەسىردىن كېيىن مەھمۇد كاشغەرى كۇچارنى «ئۇيغۇرنىڭ چېگرىسى» دەپ ئاتىغان.

قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)
قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)A. Heikel · Public domain · Wikimedia Commons

ئۇيغۇرلار بىلەن تىبەتلەر كۇچار ئۈچۈن نېمىشقا ئۇرۇشتى؟

چۈنكى تاڭ سۇلالىسى كەتكەندىن كېيىن كۇچار ئىگىسىز قالدى. 658-يىلدىن باشلاپ كۇچار تاڭنىڭ ئەنشى قوغدىغۇچى مەھكىمىسىنىڭ ئورنى ئىدى. چىڭ چاۋرۇڭنىڭ يېزىشىچە، تاڭ دەۋرىدە كۇچاردىكى بۇددا ئىبادەتخانىلىرى ئىقتىسادتا مۇھىم رول ئوينىغان، بەزىلىرى ھەتتا باج ئىشلىرىنىمۇ قولغا ئالغان؛ ئۇلار تاڭ ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قېلىشتا ھالقىلىق رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما 790-يىللاردا قەدىمكى ئۇيغۇرلار، قەدىمكى تىبەتلەر ۋە قارلۇقلار ئارىسىدىكى توقۇنۇشلاردا تاڭ ئەنشىنى يوقاتتى.

ئۇيغۇر خاقانلىرى ئۈچۈن تارىم يولىدىكى شەھەرلەر مۇھىم ئىدى: قارابالغاسۇندىكى ئۈچ تىللىق مەڭگۈ تاش يەتتىنچى خاقاننىڭ بەشبالىقنى قورشىغاندىن كېيىن كۇچارغا يۈرۈپ، ئۇ يەردە دۈشمەنلىرىنى يېڭىگەنلىكىنى خاتىرىلەيدۇ. يوشىدا يۇتاكا تاشنىڭ سوغدچە قىسمىدا كۇچارنىڭ نامىنى ئوقۇپ، ئۇنى شۇ دەۋرنىڭ خوتەنچە ھۆججەتلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، غەلىبىنى 798-يىلغا توغرىلايدۇ.

مەنبەلەر: Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021) · Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010)

ئۇنىڭدىن كېيىن كۇچار قانداق بولدى؟

ئۇيغۇر دۇنياسىنىڭ بىر قىسمى، لېكىن ئاستا-ئاستا. چىڭ چاۋرۇڭنىڭ يېزىشىچە، جەڭدىن كېيىن رايون يەنە قالايمىقانچىلىققا چۈشكەن، 1758-يىلغىچە ئۇنىڭ تارىخى ھەققىدە ئاز نەرسە بىلىنىدۇ. تۇرپاندىن تېپىلغان «ماھرنامەگ» ناملىق ئوتتۇرا پارسچە مانى دىنى كىتابى 9-ئەسىرنىڭ بېشىدا كۇچار ئەتراپىدىكى مانى مۇرىتلىرىنى تىلغا ئالىدۇ، ئۇلارنىڭ ئىسىملىرى تۈركچە-سوغدچە، ئەمما يەرلىك ھۆكۈمدار تېخىچە خەنزۇچە ئۇنۋان كۆتۈرگەن.

10–11-ئەسىرلەردە كۇمتۇرا ۋە باشقا يەرلەردىكى تۇرپان تام رەسىملىرىگە ئوخشايدىغان تام رەسىملىرى كۇچاردا بۇددا سەنئىتىنىڭ قايتا گۈللەنگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. 11-ئەسىردە مەھمۇد كاشغەرى «دىۋان»دا بۇ ۋاھەنى كۈسەن ۋە كۇچا دەپ ئاتاپ، ئۇنى «ئۇيغۇرنىڭ چېگرىسى» دەيدۇ. ۋېي لىياڭتاۋ «دىۋان»دىكى «ئۇيغۇر»نى 840–1209-يىللىرىدىكى تۇرپان ئۇيغۇر خانلىقى دەپ چۈشەندۈرىدۇ؛ ئۇنداق بولسا، كۇچار 11-ئەسىردىمۇ مۇسۇلمان ئەمەس دۇنيادا ئىدى. 1096-يىلى ئۇ يەنىلا جۇڭگو سارىيىغا قاشتېشىدىن ياسالغان بۇددا ھەيكىلى ئەۋەتكەن؛ جۇڭگو ئەمەلدارلىرى ئۇنىڭ خەلقىنى «كۇچار ئۇيغۇرلىرى» دەپ ئاتىغان.

مەنبەلەر: Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021)

بۇيۇملار

كۇچار · خەرىتىدەXeritem ←
مەنبەلەر (2)

يىللار ئىككى مەنبە بىلەن دەلىللەندى.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 8/10 · كېيىنكى بېكەت9 · ئىسلام دىنى كۇچارغا كەلدى