تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
دۆلەتلەر

تىبەت ئىمپېرىيىسى

Tibetan Empire

تارىم ئۈچۈن تاڭ بىلەن ئىككى ئەسىر ئۇرۇشقان ۋە 8–9-ئەسىرلەردە ئويمانلىقنىڭ جەنۇبى ۋە غەربىنى ئىگىلىگەن تاغلىق ئىمپېرىيە؛ ئەسكەرلىرىنىڭ كۈندىلىك ھۆججەتلىرى ھازىرمۇ مىران ۋە مازارتاغ قەلئەلىرىدىن چىقىدۇ.

تىبەت تارىمغا قانداق يېتىپ كەلگەن؟

ئارقا ئىشىكتىن. 660-يىللارنىڭ بېشىدا تىبەت قاراقۇرۇم بىلەن پامىر تۇتاشقان گىلگىت ۋە ۋاخان ئەتراپىنى تۇتۇپ تۇراتتى؛ ئۇ يەردىن داۋانلار تارىمغا چۈشەتتى. ئۇ كۆكتۈرك ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن قەشقەر ۋە خوتەننى ئالدى، 670-يىلى ئويمانلىققا بېسىپ كىردى؛ تاڭ سۇلالىسى تۆت قاراۋۇلخانىنى تاشلاپ تۇرپانغا چېكىندى. كېيىنكى يۈز يىلدا ئىككى ئىمپېرىيە ۋاھەلەر ئۈچۈن ئۇرۇشتى: تاڭ 692-يىلى (مىلۋاردتا 693) قايتىپ كەلدى، تىبەت 736-يىلى پامىر دۆلەتلىرىنى ئالدى، تاڭ سەركەردىسى گاۋ شيەنجى 740-يىللاردا ئۇلارنى يەنە قوغلىدى.

ئاندىن تاڭ سۇلالىسى 755-يىلدىن كېيىن ئىچكى ئۇرۇشقا پېتىپ، ئەسكەرلىرىنى قايتۇرۇۋالدى. 8-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا تىبەت تارىمنىڭ جەنۇبىنى تۇتۇپ، شەرق ۋە گەنسۇ ئۈچۈن ئۇيغۇرلار بىلەن ئۇرۇشۇۋاتاتتى؛ ئۇنىڭ جەنۇبتىكى ھۆكۈمرانلىقى 9-ئەسىرگىچە داۋاملاشتى. ئۇنىڭ ئىزلىرى دۇنخۇاڭ تام رەسىملىرىدە ۋە مىران بىلەن مازارتاغدىكى ۋەيران قەلئەلەردە ساقلىنىپ قالغان.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

تىبەت ئەسكەرلىرى نېمىلەرنى قالدۇرغان؟

ئىش قەغەزلىرىنى. لوپنۇرنىڭ جەنۇبىدىكى مىراندا بىر ۋەيران قەلئەنىڭ ئەخلەت دۆۋىلىرىدىن ئاۋرېل شتېين ياغاچ ۋە قەغەز ئۈستىگە يېزىلغان يۈزلىگەن تىبەتچە ھۆججەتنى قېزىۋالدى؛ ئۇلارنىڭ ئارىسىدا تۈركىي رۇنىك ھۆججەتلەرنىڭ پارچىلىرىمۇ بار ئىدى. ئۇ كىر بېسىپ كەتكەن تاختىلارنى كېچىسى چېدىرىدا يېرىم توڭلاپ قالغان بارماقلىرى بىلەن تازىلىدى ۋە ئۇزاق ئۆتمەي ئۇلارنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى كۆردى: مۇقەددەس كىتاب ئەمەس، كۈندىلىك تىلدا يېزىلغان، «كۆپىنچە ئۇششاق تۈردىكى دوكلات، ئىلتىماس، بۇيرۇتما» قاتارلىق ئىشخانا قەغەزلىرى. ئوخشاش تۈردىكى ھۆججەتلەر خوتەن دەرياسى بويىدىكى مازارتاغ قەلئەسىدىنمۇ چىقتى.

تاختىلار جاينىڭ ئۆزىنىمۇ ئاتايدۇ: «كىچىك نوب» ئوتتۇز ھۆججەتتە، «چوڭ نوب» ئون تۆت ھۆججەتتە ئۇچرايدۇ؛ شتېيننىڭ قارىشىچە، بۇ لوپ دېگەن نامنىڭ كونا شەكلى. كىچىك نوبتىكى ئەمەلدارغا يېزىلغان قەغەز ئۈستىدىكى بىر خەت ئېغىر كېسەل بىر كىشىنىڭ ئۆزى ۋە مال-مۈلكى ھەققىدىكى ئارزۇلىرىنى بايان قىلىدۇ؛ يەنە بىرى ئىككى يۇقىرى ئەمەلداردىن بىر پەتىھ خەۋىرىنى ئېلىپ كېلىدۇ.

مەنبەلەر: Stein, Serindia (1921)

ۋەقەلەر

مەنبەلەر (2)

يىللار تەخمىنىي؛ ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلىدۇ.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 1/12 · كېيىنكى بېكەت2 · تىبەتلىكلەر خوتەننى ئىگىلىدى