ھۆكۈمدار
ۋىشا سامباۋا
Viśa' Saṃbhava
ئۆزى خىراجىتىنى چىقارغان دۈنخۇاڭدىكى 98-غارنىڭ تېمىدا چوڭ سۈرىتى ھازىرمۇ تۇرغان خوتەن پادىشاھى.
خەنزۇچىدا لى شېڭتيەن دەپ ئاتىلىدۇ؛ 10-ئەسىردە ھۆكۈم سۈرگەن، 938-يىلى خەنزۇ يۇرتىغا ئەلچى ئەۋەتكەن ۋە دۈنخۇاڭ ھۆكۈمدارى ساۋ يىجىننىڭ قىزىغا ئۆيلەنگەن.

ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
- 938-يىلۋەقەخوتەن بىلەن جۇڭگو ئارىسىدا ئەلچىلەرخوتەنگە يېتىش ئۈچۈن ئىككى يىل كەتكەن ۋە سەپەرنامە قالدۇرغان بىر خەنزۇ ئەلچىلىكى.
خىتاي ئەلچىلىرى ئۇنىڭ ئوردىسىدا نېمىلەرنى كۆردى؟
بۇددىزمنى ۋە قاشتېشىنى. «يېڭى بەش دەۋر تارىخى»نىڭ 74-بابىدا ساقلانغان گاۋ جۈخۇينىڭ سەپەر خاتىرىسىگە كۆرە، ۋىشا سامباۋا (خەنزۇچە لى شېڭتيەن) خەنزۇچە كىيىنەتتى، ئوردىسىدىكى زاللارنىڭ ھەممىسى شەرققە قارايتتى؛ بىرىنىڭ ئىسمى «ئالتۇن يارلىق زالى»، بىر راۋاقنىڭ ئىسمى «يەتتە ھۇما راۋىقى» ئىدى. ئۇلار ئۈزۈمدىن ھاراق ئىشلەيتتى، يەنە سۆسۈن ۋە كۆك ھاراقلىرىمۇ بار ئىدى، قانداق ئىشلىگەنلىكى مەلۇم ئەمەس، ئەمما تەمى ناھايىتى ياخشى ئىدى. گۈرۈچكە ھەسەل، تارىققا قېتىق قويۇپ يەيتتى. خەلق روھلارغا ئىشىنەتتى ۋە بۇددا دىنىنى ياخشى كۆرەتتى؛ پادىشاھنىڭ ئەتراپىدا سۆسۈن تون كىيگەن ئەللىك راھىب قاتار تۇراتتى. ئۇنىڭ يىل نامى «تۇڭچىڭ»نىڭ 29-يىلى ئىدى.
قاشتېشى خوتەننىڭ بايلىقى ئىدى. گاۋ جۈخۇينىڭ يېزىشىچە، خوتەننىڭ دەرياسى ئۈچكە بۆلۈنەتتى: شەرقىي ئاق قاش دەرياسى، غەربىي يېشىل قاش دەرياسى، ئۇنىڭ غەربىدە قارا قاش دەرياسى؛ ئۈچىلىسىدە ئوخشىمىغان رەڭلىك قاشتېشى بار ئىدى. ھەر يىلى كۈزدە سۇ تارتىلغاندا ئاۋۋال پادىشاھ دەريادىن قاشتېشى سۈزەتتى، ئاندىن خەلق سۈزەلەيتتى.
مەنبەلەر: Xin Wudai shi (New History of the Five Dynasties), chapter 74: Yutian (Khotan)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست
ئۇ جۇڭگو بىلەن نېمە ئۈچۈن ئالاقە قىلدى؟
ئىتتىپاقداش ئىزدەپ. «يېڭى بەش دەۋر تارىخى»غا كۆرە، 938-يىلى ئۇ ما جىرۇڭ باشچىلىقىدىكى ئەلچىلەرنى كېيىنكى جىن سارىيىغا ئەۋەتىپ، قىزىل تۇز، زەپەر، قوتاز قۇيرۇقى ۋە قاش رەختى سوۋغا قىلدى. جىن ئۇنى «ئۇلۇغ خەزىنە خوتەن پادىشاھى» دەپ تىكلەشكە ئەلچىلەر ئەۋەتتى؛ ئۇلار لىڭجۇدىن ئىككى يىل يول يۈرۈپ خوتەنگە يەتتى. يول بويى ئۇلار تىبەت چېدىرلىرىنى دائىم كۆردى، خوتەن بولسا تىبەتلەر بىلەن توختىماي ئۇرۇشۇپ تۇراتتى.
خىتاي ئەلچىلىرى كەلگەندە، ۋىشا سامباۋا ئۇلارنى ئەيىبلەپ، قەسەملىك كېلىشىم سورىدى. ئۇلار قايتقاندا ئۇ ئۇلارغا قوشۇپ دۇدۇ لىيۇ زەيشېڭنى ئەۋەتىپ، مىڭ جىڭ قاشتېشى، قاشتېشى تامغا ۋە «جىن باستۇرغۇچ» (ۋاجرا) سوۋغا قىلدى؛ 948-يىلى يەنە ئەلچى ئەۋەتتى. تارىخ ئۇنىڭ نەسەبىنى ئېنىق بىلمەيدۇ: گاۋ جۈخۇي سەپەردە كۆرگەن تاغ-دەريا ۋە دۆلەتلەرنى خاتىرىلىگەن، ئەمما پادىشاھنىڭ ئەجدادلىرىنى ئېيتىپ بېرەلمىگەن.
مەنبەلەر: Xin Wudai shi (New History of the Five Dynasties), chapter 74: Yutian (Khotan)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست





