تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
دۆلەتلەر

يەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى)

Yettishar (Yaqub Beg's state)

قوقەنتلىك بىر ئەمەلدار تارىم ئويمانلىقىدا قۇرغان، ئەنگلىيە ۋە روسىيە بىلەن شەرتنامە ئىمزالاپ، ئوسمانلىلار بىلەن ئالاقە باغلىغان، چىڭ 1877-يىلى قايتىپ كەلگەندە يىمىرىلگەن دۆلەت.

ياقۇپبەگ ئۇنى 1865-يىلى قەشقەرنى مەركەز قىلىپ قۇرغان.

يەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى) بايرىقى

يەتتەشەھەردە تۇرمۇش قانداق ئىدى؟

بۇرۇنقىدىن قاتتىق، نامرات ۋە كۆزىتىش ئاستىدا. 1873–1874-يىللىرى يەكەنلىك بىر دۇكاندار فورسايت باشچىلىقىدىكى ئەنگلىيە ئەلچىلىكىگە بازار كۈنىنىڭ قانداق بولۇپ قالغانلىقىنى سۆزلەپ بەرگەن: دېھقانلار يەنىلا تۇخۇم، پاختا ۋە قويلىرىنى ئېلىپ كېلىپ، چىت رەخت ئېلىپ قايتاتتى، لېكىن خىتاي زامانىدا كىشىلەر ھەر كۈنى ئېلىم-سېتىم قىلاتتى. ئۇ چاغدا ئادەملەرنى دەررە بىلەن نامازغا ھەيدەيدىغان، ئاياللارنى كوچىدىن قوغلايدىغان ئالتە مۇھتەسىپلىك قازى رەئىس يوق ئىدى؛ ئادەملەر ئارىسىدا سازچىلار، دارۋازلار، پالچىلار ۋە قىسسەخانلار ئايلىنىپ يۈرەتتى. ئالدامچىلار ۋە ھاراقكەشلەر ھەققىدە ئۇ: «ھازىرمۇ بار، لېكىن ئۇنچە ئاشكارا ئەمەس، چۈنكى بىز ھازىر ئىسلام ئاستىدا، شەرىئەت قاتتىق ئىجرا قىلىنىدۇ» دېگەن.

ياقۇپبەگ ئۆزىنى غازى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئاپاق خوجا ۋە سۇتۇق بۇغراخان مازارلىرىنى ئوڭشاتتى. لېكىن ئەمەلدارلىرىنىڭ مائاشى يوق ئىدى، ئۇلار خەلقتىن جان باقاتتى؛ خىتاي سودىسى، ھەتتا قاشتېشى كانلىرىمۇ توختاپ قالغانىدى؛ قوشۇننىمۇ شۇ يەردە بېقىش كېرەك ئىدى: مىلۋاردنىڭ ھېسابىچە تەخمىنەن 40 مىڭ، بۇغرانىڭ ھېسابىچە پەقەت ئۇرۇش ئۈچۈنلا 80 مىڭ كىشى.

مەنبەلەر: T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

ياقۇپبەگ دۆلىتى قانداق ئىدارە قىلىنغان؟

ھەممە ئىش بىرلا ئادەمدىن ئۆتەتتى. بۇغرانىڭ يېزىشىچە، ياقۇپبەگنىڭ نە كېڭەشمىسى، نە ۋەزىرى بار ئىدى؛ ئۇ ھۆكۈمدارنىڭ باشقىلارنىڭ مەسلىھىتى بىلەن ئىش قىلىشىنى ئاجىزلىق دەپ قارايتتى؛ ئەڭ يېقىن ئادەملىرىمۇ مۇھىم قارارلارنى پەرمان چىققاندىلا بىلەتتى. ئۇنىڭ قول ئاستىدا «دادخاھ» دەپ ئاتىلىدىغان ۋالىيلار ھەر بىر ۋىلايەتنى دېگۈدەك خالىغانچە باشقۇراتتى. ئۇلارنىڭ يىغىدىغان مۇقىم بېجى يوق ئىدى: ياقۇپبەگ پەقەت مۇنچە ئالتۇن، كۈمۈش ياكى ئاشلىق ئەۋەتىلسۇن دەپ بۇيرۇيتتى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەر بىر ۋالىي بىرنەچچە ئايدا بىر قېتىم ئۇنىڭغا «تارتۇق» ئېلىپ كېلەتتى، كىم كۆپ ئېلىپ كېلىشتە بەسلىشەتتى. بىرەر كىشى ئۆلسە، مىراسىنىڭ يېرىمى ياكى ئۈچتىن بىرى خەزىنىگە ئېلىناتتى.

ۋالىيلارنىڭ كۆپىنچىسى ۋە قوشۇننىڭ يادروسى قوقەنلىكلەر ۋە غەربتىن كەلگەن باشقا مۇساپىرلار ئىدى؛ بۇغرا ئۇلارنىڭ يەر بېجى ۋە باجدىن خالىي ئىكەنلىكىنى، يەرلىك خەلقنىڭ بولسا ئۇلارغا قارشى ھېچقانداق ھوقۇقى يوقلۇقىنى يازىدۇ. مىلۋاردمۇ ئوخشاش خۇلاسىگە كېلىدۇ: ئاساسەن بىر ئىشغالىيەت ھاكىمىيىتى.

مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

يەتتەشەھەر قانداق يىقىلغان؟

دېگۈدەك ئۇرۇشسىزلا. 1877-يىلى ياقۇپبەگنىڭ لوندوندىكى ئەلچىسى ئەنگلىيەنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن، خىتاينىڭ ئالىي ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىپ، قەشقەرىيەنى ئۆز قولىدا ساقلاپ قېلىش توغرىسىدا سۆھبەتلىشىۋاتاتتى؛ بۇنىڭغا ئۈمىد باغلىغان ياقۇپبەگ قوشۇنلىرىغا ئىلگىرىلەۋاتقان چىڭ قوشۇنى بىلەن ئۇرۇشماسلىقنى بۇيرۇدى. ئىككى تەرەپ ئىيۇلدا پرىنسىپ جەھەتتىن كېلىشتى، لېكىن ئىش ئۆتۈپ كەتكەنىدى. ئاپرېلدا تۇرپان قولدىن كەتتى؛ ئۇنىڭ قوماندانى 20 مىڭ ئەسكىرى بىلەن قاچتى. ماي ئېيىنىڭ ئاخىرىدا ياقۇپبەگ كورلىدا تۇيۇقسىز ئۆلدى، ئوغۇللىرى ۋە قوماندانلىرى تەخت ئۈچۈن ئۆزئارا ئۇرۇشتى.

چىڭ قوشۇنلىرى كورلىدىن قەشقەرگىچە يەتمىش كۈندە يەتتى؛ بۇ تىنچ ۋاقىتتا بىر كارۋاننىڭ ماڭىدىغان ۋاقتىنىڭ ئاران ئىككى ھەسسىسى. بۇغرا ئاخىرىنى سۆزلەيدۇ: ياقۇپبەگنىڭ ئوغلى بەگقۇلى ئەسكەرلىرى تېخى ئۇرۇشۇۋاتقاندا خەزىنە بىلەن بىرگە كېچىدە قەشقەردىن يوشۇرۇن چىقىپ، پەرغانىگە قاچتى؛ ياقۇپبەگ شەھەرنىڭ بىر مەھەللىسىگە ئورۇنلاشتۇرغان مۇسۇلمان بولغان خىتايلار يوشۇرۇپ قويغان قوراللىرىنى ئېلىپ چىقتى؛ مۇداپىئە بۇزۇلدى. خوتەن 1878-يىلى يانۋاردا قولدىن كەتتى. بۇغرانىڭ ھۆكۈمى: ئەگەر ياقۇپبەگ خەلقنى پۇقرا ئەمەس، ئۆز مىللىتى دەپ قارىغان بولسا، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقىنىڭ قەھرىمانى سۈپىتىدە ئەسلىنەتتى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

ۋەقەلەر

شۇ دەۋردىكى كىشىلەر

مەنبەلەر (3)

يىللار تەخمىنىي؛ ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلىدۇ.

يەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى) بايرىقى: Dbl2010 · Public domain · Wikimedia Commons

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 9/11 · كېيىنكى بېكەت10 · ياقۇپبەگنىڭ ئۆلۈمى ۋە چىڭنىڭ قايتىپ كېلىشى