تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Devletler

Yedişehir (Yakup Bey devleti)

يەتتەشەھەر (ياقۇپبەگ دۆلىتى)

Hokandlı bir subayın Tarım havzasında kurduğu, İngiltere ve Rusya'yla antlaşmalar imzalayan ve Osmanlılarla ilişki kuran, Qing 1877'de geri dönünce yıkılan devlet.

Yakup Bey onu 1865'te Kaşgar merkezli olarak kurdu.

Yedişehir (Yakup Bey devleti) bayrağı

Yedişehir'de hayat nasıldı?

Eskisinden daha sıkı, daha yoksul ve daha gözetim altında. 1873–74'te Yarkentli bir esnaf Forsyth'in İngiliz heyetine pazar gününün ne hale geldiğini anlattı: köylüler hâlâ yumurtalarıyla, pamuklarıyla, koyunlarıyla gelip basma kumaşla dönüyordu, ama Çinliler zamanında insanlar her gün alışveriş ederdi. Namaza dayakla süren, kadınları sokaklardan kovan, kırbaçlı altı muhtesibiyle bir kadı reis yoktu; kalabalığın arasında müzisyenler, cambazlar, falcılar ve hikâyeciler dolaşırdı. Düzenbazlar ve içenler için "Şimdi de var," dedi, "ama o kadar açıkta değil, çünkü artık İslam altındayız ve şeriat sıkıca uygulanıyor."

Yakup Bey kendini bir gazi olarak sundu ve Afak Hoca ile Satuk Buğra Han türbelerini onarttı. Ama memurlarının maaşı yoktu ve halktan geçiniyorlardı; Çin ticareti, hatta yeşim ocakları durmuştu; ordu da yerinde beslenmek zorundaydı: Millward'ın hesabıyla yaklaşık 40 bin, Buğra'nın hesabıyla yalnız savaş için 80 bin kişi.

Kaynaklar: T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Yakup Bey'in devleti nasıl yönetiliyordu?

Her şey tek bir adamdan geçiyordu. Buğra'ya göre Yakup Bey'in ne bir meclisi ne bir veziri vardı; bir hükümdarın başkalarının tavsiyesiyle iş yapmasını zayıflık sayıyordu; en yakın adamları önemli kararları ancak ferman çıkınca öğreniyordu. Onun altında dadhah denen valiler her vilayeti neredeyse diledikleri gibi yönetiyordu. Toplayacakları belli bir vergi yoktu: Yakup Bey şu kadar altın, gümüş ya da tahıl gönderilmesini emreder, üstelik her vali birkaç ayda bir ona tartuk denen hediyeler getirir, en çoğunu getirmek için yarışırdı. Biri öldüğünde mirasının yarısı ya da üçte biri hazineye geçerdi.

Valilerin çoğu ve ordunun çekirdeği Hokandlılar ve batıdan gelen başka göçmenlerdi; Buğra onların toprak ve gümrük vergisinden muaf olduğunu, yerli halkın ise onlara karşı hiçbir hakkı olmadığını yazar. Millward da aynı sonuca varır: büyük ölçüde bir işgal yönetimi.

Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Yedişehir nasıl yıkıldı?

Neredeyse savaşsız. 1877'de Yakup Bey'in Londra'daki elçisi, İngilizler aracılığıyla, Çin'in üstünlüğünü tanıyıp Kaşgarya'yı elinde tutacağı bir anlaşmayı görüşüyordu; buna umut bağlayan Yakup Bey ordularına ilerleyen Qing kuvvetleriyle savaşmamalarını emretti. Taraflar ilke olarak temmuzda anlaştı; çok geçti. Nisanda Turfan düştü; komutanı 20 bin askerle kaçtı. Mayıs sonunda Yakup Bey Korla'da ansızın öldü; oğulları ve komutanları taht için birbirleriyle savaştı.

Qing kolları Korla'dan Kaşgar'a yetmiş günde vardı; bu, barış zamanında bir kervanın ihtiyaç duyduğu sürenin yalnızca iki katıydı. Buğra sonu anlatır: Yakup Bey'in oğlu Beg Kulu, askerleri hâlâ savaşırken hazineyle birlikte gece Kaşgar'dan sıvışıp Fergana'ya kaçtı; Yakup Bey'in şehrin bir mahallesine yerleştirdiği Müslüman olmuş Çinliler sakladıkları silahları çıkardı; savunma çöktü. Hoten Ocak 1878'de düştü. Buğra'nın hükmü: Yakup Bey halkı tebaa olarak değil kendi milleti olarak görseydi, onların bağımsızlığının kahramanı olarak anılırdı.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Olaylar

Bu dönemin insanları

Kaynaklar (3)

Yıllar yaklaşıktır; ikinci bir kaynakla kontrol edilecek.

Yedişehir (Yakup Bey devleti) bayrağı: Dbl2010 · Public domain · Wikimedia Commons

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemHikâye yolu · 9/11 · Sonraki durak10 · Yakup Bey ölüyor, Çing geri dönüyor