تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىقاراخانىيلار: تۈركلەر مۇسۇلمان بولىدۇ، تۈركچە يېزىققا ئېلىنىدۇ

سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان

ئۆز جەمەتىدىن تۇنجى بولۇپ مۇسۇلمان بولغان شاھزادە.

قەشقەر رىۋايىتىدە ئاتۇشتا سودىگەرلەرنىڭ ئەزان ئاڭلىغان ھامان ھەممە ئىشنى تاشلاپ ناماز ئوقۇغانلىقىنى كۆرۈپ مۇسۇلمان بولغان شاھزادە ۋە تارىم ئويمانلىقىنىڭ بۇددىزمدىن ئىسلامغا بۇرۇلۇشى ئۇنىڭدىن باشلانغان خان. ئۇ ئۇنىڭدىن كېيىن قەشقەرنى ئېلىپ ئۆزىنى قاراخان دەپ جاكارلىغان؛ ئۇ قويدۇرغان ئالتۇن تەڭگىلەردە «قاراخان سۇتۇق ئابدۇلكېرىم» دېگەن خەت بار. 955-يىلى ۋاپات بولغان، ئاتۇشتا دەپنە قىلىنغان.

ئاتۇشتىكى سۇتۇق بۇغراخان مازىرى (كونا سۈرەت)
ئاتۇشتىكى سۇتۇق بۇغراخان مازىرى (كونا سۈرەت)Hercule Louis Catenacci (1816-1884), signed lithography · Public domain · Wikimedia Commons

سۇتۇق قانداق مۇسۇلمان بولغان؟

رىۋايەتلەر ئوخشىمايدۇ، ھەممىسى قەشقەردە سۆزلىنىدۇ. مىلۋارد بايان قىلغان رىۋايەتتە، قەشقەرگە پاناھلىنىپ كەلگەن بىر سامانىي شاھزادە شەھەرنىڭ سىرتىدىكى كارۋان بېكىتى ئاتۇشقا ھاكىم بولۇپ، ئۇ يەردە مەسچىت سالدۇرىدۇ. ياش سۇتۇق ئاتۇشتا كارۋان ماللىرىنى تەكشۈرگەندە، مۇسۇلمان سودىگەرلەرنىڭ ئەزان ئاڭلىغان ھامان ھەممە سودىنى تاشلاپ نامازغا تۇرغىنىنى كۆرىدۇ؛ تەسىرلىنىپ قۇرئان ئۆگىنىشكە باشلايدۇ. يەنە بىر رىۋايەتتە ئۇ ئوۋلاۋاتقان توشقان شەيخكە ئايلىنىپ، ئۇنىڭغا كەلىمە شاھادەت ئېيتقۇزىدۇ.

بۇغرا بۇنى مەخپىي تەشكىلات سۈپىتىدە بايان قىلىدۇ. 932-يىلى سامانىيلار جەمەتىدىن ئالىم ئەبۇ نەسىر سامانى بىر كارۋاننىڭ بېشىدا ئاتۇشقا كېلىدۇ؛ ئوۋغا چىققان سۇتۇق يولۇچىلارنى ناماز ئۈستىدە ئۇچرىتىپ، ئەبۇ نەسىردىن سوئال سوراپ، مەخپىي مۇسۇلمان بولىدۇ. بىرنەچچە ئايدا ئۇنىڭ بىرنەچچە يۈز قوراللىق ياش مۇسۇلماندىن تەركىب تاپقان مەخپىي جەمئىيىتى بولىدۇ. كېلىشىلگەن كېچىدە ئۇ قىرىق يارىدىمى بىلەن تاغىسى ۋە ئۆگەي ئاتىسى بولغان خاننى ئۆز ياتىقىدا ئەسىر ئالىدۇ، جەمئىيەتنىڭ ئەترەتلىرى قەشقەرنىڭ قاراۋۇلخانىلىرىغا باستۇرۇپ كىرىدۇ. ئاندىن ئۇ ئۆزىنى «بۇغرا» ئۇنۋانى بىلەن خان دەپ جاكارلايدۇ.

مىلۋارد بىر ئاگاھلاندۇرۇش قوشىدۇ: قاراخانىيلارنىڭ ئىسلامغا كىرىشى قەھرىمانلىق ھېكايىسىدە ئېيتىلغاندىن ئاستاراق بولغان بولۇشى مۇمكىن؛ ئوردىدىكى ئالىملار، دالىدىكى سوپىلار ۋە ھەممە يەردىكى مۇسۇلمان سودىگەرلەر بۇنىڭغا ياردەم بەرگەن.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

ئۇنىڭدىن نېمە قالدى؟

غەربىي تارىم ئۈچۈن يېڭى بىر دىن ۋە شەرقتە ئۇزاق بىر ئۇرۇش. خان بولغاندىن كېيىن سۇتۇق تاغىسىنى يەڭگەن ۋە بەلكىم سامانىيلارنىڭ ياردىمىدە بالاساغۇننى (ھازىرقى بۇرانا، قىرغىزىستان) چوڭ شاخ ئارسلان خانلاردىن ئالغان. بۇغرا سامانىيلارنىڭ قەشقەر ۋە بالاساغۇنغا ئالىملار، مۇھەددىسلەر ۋە فەقىھلەرنى ئەۋەتكەنلىكىنى، سۇتۇقنىڭ ئابدۇلكېرىم دېگەن ئىسىمنى ئالغانلىقىنى يازىدۇ: ئۇنىڭ ئالتۇن تەڭگىلىرىدە «قاراخان سۇتۇق ئابدۇلكېرىم» دەپ يېزىلغان. تېخى بۇددىست بولغان خوتەن، كۇچار ۋە قوچۇ (ھازىرقى تۇرپان ئەتراپىدا) ئۇيغۇرلىرى ئايرىلىپ چىققان. بۇغرا سۇتۇقنىڭ خوتەننى ئۇزۇن قورشاۋدىن كېيىن، ئاندىن كۇچارنى ئالغانلىقىنى، لېكىن خەلقىنىڭ بۇددىست پېتى قالغانلىقىنى ۋە خوتەننىڭ ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن يەنە قوزغالغانلىقىنى يازىدۇ؛ مىلۋارد خوتەننىڭ ئاخىرقى قېتىم ئېلىنىشىنى 1006-يىلىدىن سەل بۇرۇن، يۈسۈپ قادىرخان دەۋرىگە توغرىلايدۇ.

بۇغراغا كۆرە، سۇتۇق 22 يىل خان بولۇپ، 955-يىلى ۋاپات بولغان. بەش يىلدىن كېيىن ئىسلام مەنبەلىرى «تۈركلەرنىڭ 200 مىڭ چېدىرى»نىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ. ئاتۇشتىكى مازىرى مىڭ يىلدىن بېرى زىيارەتگاھ: ياقۇپبەگ ئۇنى 1870-يىللاردا قايتا سالدۇرۇپ ۋەخپە ئاجراتقان.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

مەنبەلەر (4)