Béket 2 / 10 · Hökümdar · ≈ 914-yil – ≈ 955-yil
Sultan Sutuq Bughraxan
Öz jemetidin tunji bolup musulman bolghan shahzade.
Qeshqer riwayitide atushta sodigerlerning ezan anglighan haman hemme ishni tashlap namaz oqughanliqini körüp musulman bolghan shahzade we tarim oymanliqining buddizmdin islamgha burulushi uningdin bashlan'ghan xan. u uningdin kéyin qeshqerni élip özini qaraxan dep jakarlighan; u qoydurghan altun tenggilerde «qaraxan sutuq abdulkérim» dégen xet bar. 955-yili wapat bolghan, atushta depne qilin'ghan.

Sutuq qandaq musulman bolghan?
Riwayetler oxshimaydu, hemmisi qeshqerde sözlinidu. milward bayan qilghan riwayette, qeshqerge panahlinip kelgen bir samaniy shahzade sheherning sirtidiki karwan békiti atushqa hakim bolup, u yerde meschit salduridu. yash sutuq atushta karwan mallirini tekshürgende, musulman sodigerlerning ezan anglighan haman hemme sodini tashlap namazgha turghinini köridu; tesirlinip qur'an öginishke bashlaydu. yene bir riwayette u owlawatqan toshqan sheyxke aylinip, uninggha kelime shahadet éytquzidu.
bughra buni mexpiy teshkilat süpitide bayan qilidu. 932-yili samaniylar jemetidin alim ebu nesir samani bir karwanning béshida atushqa kélidu; owgha chiqqan sutuq yoluchilarni namaz üstide uchritip, ebu nesirdin so'al sorap, mexpiy musulman bolidu. birnechche ayda uning birnechche yüz qoralliq yash musulmandin terkib tapqan mexpiy jem'iyiti bolidu. kélishilgen kéchide u qiriq yaridimi bilen taghisi we ögey atisi bolghan xanni öz yatiqida esir alidu, jem'iyetning etretliri qeshqerning qarawulxanilirigha basturup kiridu. andin u özini «bughra» unwani bilen xan dep jakarlaydu.
milward bir agahlandurush qoshidu: qaraxaniylarning islamgha kirishi qehrimanliq hékayiside éytilghandin astaraq bolghan bolushi mumkin; ordidiki alimlar, dalidiki sopilar we hemme yerdiki musulman sodigerler buninggha yardem bergen.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Uningdin néme qaldi?
Gherbiy tarim üchün yéngi bir din we sherqte uzaq bir urush. xan bolghandin kéyin sutuq taghisini yenggen we belkim samaniylarning yardimide balasaghunni chong shax arslan xanlardin alghan. bughra samaniylarning qeshqer we balasaghun'gha alimlar, muheddisler we feqihlerni ewetkenlikini, sutuqning abdulkérim dégen isimni alghanliqini yazidu: uning altun tenggiliride «qaraxan sutuq abdulkérim» dep yézilghan. téxi buddist bolghan xoten, kuchar we qochu uyghurliri ayrilip chiqqan. bughra sutuqning xotenni uzun qorshawdin kéyin, andin kucharni alghanliqini, lékin xelqining buddist péti qalghanliqini we xotenning u wapat bolghandin kéyin yene qozghalghanliqini yazidu; milward xotenning axirqi qétim élinishini 1006-yilidin sel burun, yüsüp qadirxan dewrige toghrilaydu.
bughragha köre, sutuq 22 yil xan bolup, 955-yili wapat bolghan. besh yildin kéyin islam menbeliri «türklerning 200 ming chédiri»ning musulman bolghanliqini xatirileydu. atushtiki maziri ming yildin béri ziyaretgah: yaqupbeg uni 1870-yillarda qayta saldurup wexpe ajratqan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Menbeler (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- Wikidata · Peqet menbe körsitilidu
- Michal Biran, “Qarakhanids”, Encyclopaedia Iranica (2004) · Peqet menbe körsitilidu





