تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىغەربىي يۇرت

بەن چاۋ غەربىي يۇرتتا

بىر سەركەردە ۋە ئۈچ ئىمپېرىيە.

بەن چاۋ تارىم ۋاھەلىرىنى جاسارەت ۋە ھىيلە بىلەن خەنگە قايتۇرۇپ بەردى، ئەمما بۇ ھۆكۈمرانلىق ئۇنىڭ ئۆزىدىن ئۇزۇن ياشىمىدى: ئۇ شەرققە قايتىپ بەش يىل ئۆتمەيلا ۋاھەلەر يەنە قولدىن كەتتى. ئۇ 73-يىلى شەنشەنگە كەلدى؛ قەشقەردە سۇيىقەست پىلانلاۋاتقان پادىشاھ جۇڭنى زىياپەتكە چاقىرىپ، شاراب قۇيۇلغاندا باغلىتىپ، كاللىسىنى ئالدۇردى. 91-يىلى ئۇ كۇچاردا ئولتۇرىدىغان قوغدىغۇچى (دۇخۇ) بولدى.

ئۇ ۋاھەلەرنى قانداق قولغا ئالدى؟

كۈچتىن كۆرە جاسارەت ۋە ھىيلە بىلەن. كېيىنكى (شەرقىي) خەن قۇرۇلغاندا دەسلەپتە غەربىي يۇرت بىلەن كارى بولمىدى، ۋاھە دۆلەتلىرى ئۆزئارا ئۈستۈنلۈك تالىشىپ ئۇرۇشتى، شىمالىي ھونلار بولسا بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىدا قايتىدىن ھۆكۈمرانلىق ئورناتتى. 70–90-يىللاردىكى خەن ھۇجۇملىرى ۋە موڭغۇلىيەدىكى يېڭى كۆچمەن كۈچلەر شىمالىي ھونلارنى جۇڭغارىيەگە قوغلىدى؛ بەن چاۋ بولسا ھەربىي بوز يەر ئاچقۇچى قوشۇنلارنى قايتا ئورۇنلاشتۇرۇپ، ۋاھە دۆلەتلىرىنى خەنگە يەنە سادىقلىق قەسىمى بېرىپ، سىمۋوللۇق ئولپان ئەۋەتىشكە مەجبۇرلىدى.

ئۇنىڭ تەرجىمىھالىدا مىڭلىغان كىشىنىڭ كاللىسى ئېلىنغانلىقى يېزىلغان بولسىمۇ، ئۇ ئاساسەن ئۈستۈن كۈچ بىلەن ئەمەس، جاسارەت ۋە ھىيلە بىلەن داڭ چىقارغان. ئەڭ مەشھۇر ۋەقە: قەشقەر (شۇلې) پادىشاھى جۇڭ سادىقلىقىنى يېڭىلاشقا ۋەدە بېرىپ، ئەمەلىيەتتە كۇچار بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ، بەن چاۋنى تۇيۇقسىز ئۆلتۈرمەكچى بولغان. بەن چاۋ ئالدانغاندەك قىلىپ، جۇڭ ۋە ئادەملىرىنى زىياپەتكە چاقىردى؛ شاراب قۇيۇلغاندا ئۇ بۇيرۇق بەردى، جۇڭ باغلىنىپ كاللىسى ئېلىندى، خەن ئەسكەرلىرى ئۇنىڭ 700 ئادىمىنى ئۆلتۈردى، تارىمنىڭ جەنۇبىي يولى تىنچىتىلدى. 90-يىلى ئۇ بىر كۇشان قوشۇنىنى يەڭدى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Victor H. Mair and Prods Oktor Skjærvø, “Chinese Turkestan ii. In Pre-Islamic Times”, Encyclopaedia Iranica (1991)

ئۇ كەتكەندىن كېيىن نېمە بولدى؟

خەن يەنە چېكىندى. بەن چاۋ 102-يىلى شەرققە قايتقاندىن كېيىن خەن قايتا قىسقارتىپ، 107-يىلدىن 125-يىلغىچە تارىمنى يەنە شىمالىي ھونلارغا تاشلاپ بەردى. بەن چاۋنىڭ ئوغلى بەن يۇڭ يېڭى يۈرۈشلەرنى باشلىدى، خەن 127-يىلدىن تەخمىنەن 150-يىلغىچە تارىمدا مەلۇم دەرىجىدە كونترول ئورناتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن كۇشانلار مەيدانغا چىقتى: 1-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 3-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە كۇشان تارىمنىڭ جەنۇبىدا ئىلگىرىكى خەنگە ئوخشاش سىياسىي تەسىرگە ئىگە بولغاندەك كۆرۈنىدۇ. كۇشان ئىمپېرىيەسىدە ئىشلىتىلگەن خاروشتى يېزىقىدىكى ھۆججەتلەر لۇلەن، خوتەن ۋە نىيادىن تېپىلغان، خاروشتى-خەنزۇچە ئىككى تىللىق پۇللارمۇ بار.

مىلۋارد بۇ دەۋرنى ھېسابلاپ چىقىدۇ: مىلادىدىن بۇرۇنقى 162-يىلدىن مىلادىيە 150-يىلغىچە ھونلار تۇرپان ۋە تارىم ۋاھەلىرىنى بىرلىكتە تەخمىنەن 70 يىل، خەن تەخمىنەن 125 يىل ئېنىق كونترول قىلغان؛ قالغان ۋاقىت يېرىم كونترول ۋە تالىشىش دەۋرى بولغان. خەن جۇڭغارىيەدە ھېچقاچان پۇت تىرەپ تۇرالمىغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، پۈتكۈل شىنجاڭ خەن دەۋرىدە جۇڭگو زېمىنى بولغان، دېگەن تەسىرات كېيىنكى تارىخچىلارنىڭ بۇ ئارىلاش خاتىرىنىڭ بەزى تەرەپلىرىنى ئالاھىدە تەكىتلىشىدىن كېلىپ چىققان.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

مەنبەلەر (3)