بېكەت 3 / 10 · ئالىم
تاتا تۇڭا
مۆھۈرنى قولىدىن چىقارمىغان كاتىپ.
نايمان خانىنىڭ ئالتۇن تامغىسى ۋە ئۇيغۇر يېزىقىنى چىڭگىزخانغا ئېلىپ كەلگەن، موڭغۇل شاھزادىلىرىگە يېزىق ئۆگەتكەن ئۇيغۇر كاتىپ. نايمانلار يىمىرىلگەندە تۇتۇلغان؛ چىڭگىزغا تامغىنى ساقلاش ئۇنىڭ بۇرچى ئىكەنلىكىنى ئېيتقان، چىڭگىز ئۇنى يېنىدا ئېلىپ قالغان.
ئەسىرگە چۈشكەن بىر كاتىپ قانداق قىلىپ موڭغۇللارنىڭ مۇئەللىمى بولدى؟
بىر تامغا ئارقىلىق. «يۈەن تارىخى»نىڭ 124-بابىغا كۆرە، تاتا تۇڭا ئۇيغۇر بولۇپ، ئەقىللىق، سۆزمەن، ئۆز يۇرتىنىڭ يېزىقىنى پۇختا بىلىدىغان كىشى ئىدى. نايمان خانى تايان خان ئۇنى ئۇستاز قىلىپ، ئالتۇن تامغىسىنى ۋە پۇل-ئاشلىقىنى ئۇنىڭغا تاپشۇرغانىدى. چىڭگىزخان نايمانلارنى يوقاتقاندا، تاتا تۇڭا تامغىنى قوينىغا سېلىپ قاچتى، ئەمما تۇتۇلدى. چىڭگىز ئۇنىڭدىن: تاياننىڭ خەلقى ۋە زېمىنى ماڭا ئۆتتى، سەن تامغىنى كۆتۈرۈپ نەگە بارىسەن؟ دەپ سورىدى. ئۇ: بۇ مېنىڭ ۋەزىپەم، ئۆلگۈچە ساقلاپ، ئۇنى ئەسلىدىكى خوجايىنىمغا تاپشۇرماقچى ئىدىم، دەپ جاۋاب بەردى. چىڭگىز: ساداقەتلىك ئادەم ئىكەن! دېدى.
چىڭگىز تامغىنىڭ نېمىگە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى سورىدى: پۇل-ئاشلىق كىرىم-چىقىمى، ئادەم تەيىنلەش، ھەممە ئىشتا ئىسپات ئۈچۈن، دېدى ئۇ. شۇنىڭدىن كېيىن چىڭگىزنىڭ پەرمانلىرىغا تامغا بېسىلىدىغان بولدى، ئۇنى ساقلاش يەنە تاتا تۇڭاغا تاپشۇرۇلدى. ئۇ ئۆز يۇرتىنىڭ يېزىقىنى ياخشى بىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، چىڭگىز ئۇنىڭغا شاھزادىلەرگە ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن موڭغۇل تىلىنى يېزىشنى ئۆگىتىشنى بۇيرۇدى. ئۇ باج خاتىرىسىدە تامغا ئىشلىتىشنى ۋە ئۇيغۇر يېزىقىنى ئېلىپ كىرگەن؛ بۇ يېزىق موڭغۇل تىلى ئۈچۈن قوبۇل قىلىنىپ، بۈگۈنمۇ ئىچكى موڭغۇلدا ئىشلىتىلىدۇ.
مەنبەلەر: Yuan shi (History of the Yuan), chapter 124: Tatatunga، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇ قانداق ئادەم ئىدى؟
پاك ۋە ئېھتىياتچان. «يۈەن تارىخى»غا كۆرە، ئۆگەدەي تەختكە چىققاندا ئۇنى ئوردا خەزىنىسىدىكى قاش تامغا، ئالتۇن ۋە يىپەكلەرنى باشقۇرۇشقا قويدى. ئۇنىڭ خوتۇنى ئوگەۋۈل خانىم شاھزادە قاراچارنىڭ ئېنىكئانىسى قىلىندى، ئائىلىگە دائىم سوۋغا بېرىلدى. تاتا تۇڭا ئوغۇللىرىنى چاقىرىپ: پادىشاھ ئاناڭلار شاھزادىنى باققىنى ئۈچۈن مۇشۇنچە سوۋغا بەردى، بۇلار سىلەرگە تەۋە ئەمەس؛ ئاۋۋال شاھزادىنىڭ ئېھتىياجىغا ئىشلىتىلسۇن، ئاشقىنىنى بۆلۈشۈڭلار، دېدى. ئۆگەدەي بۇنى ئاڭلاپ، ئەتراپىدىكىلەرگە: تاتا تۇڭا مەن بەرگەن سوۋغىنى ئاۋۋال شاھزادىگە ئىشلەتتى، ئۇنىڭ پاكلىقىنى كۆرۈڭلار، دېدى ۋە ئۇنى تېخىمۇ ھۆرمەتلىدى.
ئۇ كېسەل بىلەن ۋاپات بولدى. 1310-يىلى ئۇنىڭغا ئۆلگەندىن كېيىن يەنمېن ۋىلايىتىنىڭ گۇڭى دېگەن ئۇنۋان بېرىلدى. ئۇنىڭ تۆت ئوغلىنىڭ بىرى شاھزادە قوشۇنىنى قوغداپ جەڭدە ئۆلدى، بىرى ئاتىسىنىڭ ئورنىدا ئوردا خەزىنىسىنى باشقۇردى. ئۇنىڭ ئۆگەتكەن يېزىقى بولسا ئۇنىڭدىن ئۇزۇن ياشىدى: موڭغۇل ئىمپېرىيەسىدە ئۇيغۇرلار شاھزادىلەرنىڭ مۇئەللىمى ۋە ئەمەلدار بولۇپ، كۆپىنچىسى يۇقىرى مەنسەپكە يەتتى.
مەنبەلەر: Yuan shi (History of the Yuan), chapter 124: Tatatunga، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)




