Hökümdar · ≈ 1329-yil – 1365-yil Belkim
Tughluq Tömürxan
تۇغلۇق تۆمۈرخان
Özi musulman bolupla qalmay, shahzadilirinimu musulman qilghan, shuning bilen ili we tarimdiki chinggizxan ewladlirining xanliqi moghulistanni islamgha burighan xan.
hékayide u yash waqtida bir sheyxtin «sen yaxshimu yaki bu itmu?» dep sorighan, sheyx: «imanim bolsa men yaxshi» dep jawab bergen. dughlat begliri uni 1347-yili 18 yéshida xan qilghan; u mawera'unnehrnimu alghan. muhemmed imin bughragha köre 1365-yili (bashqa menbelerde 1363-yili) wapat bolghan, qorghas nahiyesidiki maqberide yatidu.

Hayati we eserliri
- ≈ 1329-yil – 1330-yilTughulghanTughluq Tömürxan
- ≈ 1351-yil – 1352-yilDiniy özgirishTughluq Tömürxan Musulman BoldiMirza heyder sözligen hékayige köre, tughluq tömür yash waqtida sheyx jamalidin'gha xan bolsam musulman bolimen dep wede bergen.
- 1365-yil · Talash-tartishliqWapat bolghanDepne qilin'ghan jay: Tughluq Tömürxan Maziri
U qandaq musulman bolghan?
Yash waqtida bergen we xan bolghanda ada qilghan bir wede arqiliq. «tarixi reshidi» buni bir körünüsh süpitide sözleydu. aqsu etrapidiki bir owda tughluq tömürning ademliri owgha qatnashmighan bir top tajik yat kishilerni tutup kélidu. shu chaghda itlirigha tongguz göshi bériwatqan yash shahzade ularning sheyxi jamaliddindin achchiqlinip soraydu: «sen bu ittin yaxshimu, yaki it sendin yaxshimu?» sheyx jawab béridu: «imanim bolsa men bu ittin yaxshi; imanim bolmisa bu it mendin yaxshi». tughluq uni öz étigha mindürüp ekeldüridu, bu imanning néme ikenlikini soraydu, yighlaydu we wede béridu: eger bir küni xan bolsa, musulman bolidu.
sheyx wapat bolidu, lékin oghli ershidin'ge xan'gha wedisini eslitishni wesiyet qilidu. ershidin xanning huzurigha kirelmigende, her etigini xanning chédiri aldida ezan towlaydu; axiri tughluq uni sörep ekeldüridu. «textke chiqqandin béri, — deydu xan, — u wedini berginim ésimde idi, lékin wede bergen kishi héch kelmidi». u shu etigen musulman bolidu. bughra buni hökümranliqining tötinchi yili — hijriye 752 (1351–1352) ge toghrilaydu we ershidinning kéyin kuchargha orunlashqanliqini, mazirining hazirmu ziyaretgah ikenlikini qoshup qoyidu.
Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U yene néme qilghan?
U chaghatay xanliqini qisqa waqit qayta birleshtürgen. 1359–1360-yilliri (bughrada hijriye 760, «zepername»de 1360-yili mart), küchlük adimi qazaghan ölgendin kéyin mawera'unnehr qalaymiqanchiliqqa chömgende, tughluq tömür gherbke yürüsh qilghan. yerlik beglerning köpi hirat we kabulgha qachqan; qalghanliri ita'et bildürüp kelgen, xan yurtni urushsizla alghan. boysun'ghanlar ichide keshlik yash bir barlas bégi bar idi: tömür, kéyinki aqsaq tömür. xan uning qanchilik qabiliyetlik ikenlikini körüp, uni kesh hakimi we tümen bégi qildi, altun tamghiliq yarliq berdi. tughluq bir mezgil xanliqning pamirning ikki teripidiki birlikini eslige keltürdi.
bu uzun'gha barmighan. tömür xanning oghli ilyas xojigha qarshi chiqqan, tughluq wapat bolghandin kéyin chaghatay zémini yene parchilan'ghan. bughra uning hayatini chinggizxan dölitini qayta tirildürüshni pilanlighan yash, adil we talantliq bir hökümdarning hayati dep xulasileydu; bu pilanni uning ornigha düshmini tömür emelge ashurghan.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
U qachan tughulup, qachan wapat bolghan, qeyerde yatidu?
U texminen 1329–1330-yilliri tughulghan (éliyasning jedwilide hijriye 730; bughra uning 1347-yili xan bolghanda 18 yashta ikenlikini éytidu). mirza heyder dughlat bégi bulajining uni bala waqtida qalmaq yurtidin ekeldürgenliki, uning 18 yéshida xan, 24 yéshida musulman bolghanliqi toghrisidiki moghul riwayitini neqil keltüridu; milward uni «guman qilin'ghan» chaghatay shahzadisi deydu. wapat yili oxshimaydu: bughra hijriye 767 (1365), 36 yéshida deydu; milward we éliyas texminen 1363 deydu. ADR 0010 boyiche tor béket aldi bilen bughraning yilini, yénida yene birini körsitidu.
u kona chaghatay paytexti, bügünki ghulja yénidiki almaliqta depne qilin'ghan. mirza heyder 16-esirde mazarni körüp, égiz we zinnetlik gümbizige apirin oqughan; u suwaqtiki bir xette binaning iraqliq «bir usta toqumichining ishi» dep atalghanliqini we «yette yüz atmish nechchinchi» yil dégen tarixni esligen. maqbere hazirmu qorghas nahiyeside turmaqta; milward uni 1990-yili süretke alghan.
Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Talash-tartishliq · qarashlar yanmuyan
Tughluq tömürxan qachan wapat bolghan?
Tarixim asas qilghan qarash
1365-yil
Muhemmed imin bughra (1940): hijriye 767 (1365), 36 yéshida.
Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
1363-yil
Jamés milward we «tarixi reshidi»ning neshri (n. éliyas): texminen hijriye 764 (1363).
James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
Bashqa qarashlarmu öz menbeliri bilen körsitildi.
Menbeler (3)
- Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Ammiwi mülük
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar ikki menbe bilen delillendi.





