Hökümdar
Barchuq Art Tégin
بارچۇق ئارت تېگىن
1209-yili qara xitay nazaretchisini öltürüp, öz ixtiyari bilen chinggizxan'gha qoshulghan tunji hökümdar bolghan idiqut; chinggiz uni «beshinchi oghlum» dégen we qizi altunni bergen.
u qochu uyghurlirini texminen 1206–1230-yilliri bashqurghan, 1211-yili chinggiz bilen kérulén boyida körüshken we mongghullarning xarezm we tangghut yürüshlirige qatnashqan.
Hayati we eserliri
- ≈ 1209-yil – 1211-yilWeqeIdiqut Chinggizxan'gha BoysundiUyghurlar öz ixtiyari bilen chinggizxan'gha qoshulup, mongghul impériyesining katipliri we ustazlirigha aylandi.
- 1218-yilYimirilishKüchlük We Xoten MusulmanliriMusulmanlargha zulum qilishi mongghullarning qolida ölüshi bilen axirlashqan nayman ghasip.
U néme üchün chinggizxan'gha yüzlendi?
Chünki qara xitay emeldari chidighusiz idi. «yüen tarixi»ning 124-babigha köre, qara xitay (gherbiy lyaw) uyghurlarni qol astida tutush üchün ulargha bir nazaretchi ewetken; u hoquqini süyi'istémal qilip, heshemet ichide yashaytti. idiqut weziri bilge buqadin meslihet soridi; wezir: nazaretchini öltürüp, xelqimizni élip ulugh mongghul dölitige barsaq, ular titrep qalidu, dédi. ular nazaretchini qorshap öltürdi.
«yüen tarixi»ning 122-babigha köre, bu 1209-yili boldi: barchuq art tégin chinggizning shimalda küchiyiwatqanliqini anglap, qara xitay qoyghan emeldarlarni öltürüp, uninggha qoshulmaqchi boldi. u téxi yolgha chiqmayla chinggizning elchisi keldi; idiqut nahayiti xushal bolup: «xaqanning heywisini anglap, qara xitay bilen bolghan kona dostluqimni tashlidim; bügündin bashlap pütün xelqim bilen sizning qulingiz bolay» dep jawab ewetti. chinggizning düshmenliri bolghan merkit shahzadiliri uning yénigha qachmaqchi bolup elchi ewetkende, u elchini öltürüp, chém deryasi boyida ular bilen urushti.
Menbeler: Yuan shi (History of the Yuan), chapter 124: Tatatunga، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست
U mongghullar üchün néme qildi?
U özining wedisige wapa qildi. «yüen tarixi»ning 122-babigha köre, 1211-yili u kérulén deryasi boyida chinggizxan bilen körüshüp: «eger manga merhemet qilsingiz, töt oghlingizning eng kichiki bolay, it-attek xizmitingizni qilay» dédi. chinggiz bu sözdin tesirlinip, uninggha melike altunni berdi we uni oghulliri qatarida sandi.
u on ming adimi bilen aldinqi septe, bir shahzade bilen birlikte gherbtiki islam döletlirige qarshi yürüsh qildi; tarix uning eskerlirining intizami qattiq, qeyerge barsa ghelibe qilghanliqini yazidu. u yene chinggiz bilen nishapur we tangghutlargha (xéshi) qarshi yürüshlerge qatniship, chong xizmet körsetti. u wapat bolghandin kéyin ikkinchi oghli textke chiqti. uning uyghurliri mongghul impériyeside «dala ziyaliyliri» boldi: uyghurlar mongghullargha impériye qurush üchün zörür bolghan memuriy maharetni berdi.
Menbeler: Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (3)
- Yuan shi (History of the Yuan), chapter 124: Tatatunga، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Ammiwi mülük
- Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Ammiwi mülük
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu




