تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Devletler

İli Sultanlığı

ئىلى سۇلتانلىقى

Taranççıların (İli Uygurları) ve Tunganların 1864 ayaklanmasından sonra Gulca'da kurduğu ve Rusya'nın 1871'de İli vadisini işgal etmesiyle sona eren sultanlık.

Sultanı Ala Han'dı.

İli Sultanlığı nasıl ortaya çıktı?

Dağılan ortak bir ayaklanmadan. İli vadisindeki halkın çoğu Tarançılardı: ataları Cungarlar, sonra Qing tarafından Tarım'dan getirilmiş Uygur çiftçiler; ayrıca Tunganlar (Çince konuşan Müslümanlar) ve Qing'in Mançu ve Çinli garnizonları vardı. 1864'te Tunganlar Sincan'ın her yanında Qing'e karşı ayaklandıktan sonra Tunganlar ve Tarançılar İli vadisinde Qing yetkililerine birlikte saldırdı; Millward'a göre o yılın kasımında. Buğra başlangıcı 1861'e koyar ve 80 bin Mançu askeri ile Çinlinin öldürüldüğü rivayet edilen Qing genel vali şehrinin düşüşünü anlatır.

Sonra müttefikler bozuştu. Buğra'ya göre Tunganlar ganimeti kendilerine almaya kalktı, Tarançıların rızası olmadan tahta bir Tungan oturttu ve hükümeti Çin usulüyle kurdu. "Ülke bizim, ayaklanmayı biz başlattık ve çoğunluk biziz" diyen Tarançılar kendi hanlarını seçip İslam usulüne göre bir hükümet kurdu; ikisi arasındaki uzun ve kanlı savaş her ikisini de zayıflattı. Sultanı Ala Han olan Tarançı devleti İli Sultanlığı'dır.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Nasıl sona erdi?

Birkaç günde, Rusya'nın eliyle. 1850'ler ve 1860'larda Hokand'ı ve batı Türkistan'ın çoğunu alan Rusya, İli vadisini artan bir ilgiyle izliyordu. 1871'de Rus Türkistanı genel valisi Kaufman, ayaklanmaların kargaşasından can ve mal korunması adına asker gönderdi; Millward'a göre bunlar Tarançı yöneticilerini birkaç gün içinde ortadan kaldırdı. Ala Han'ın devleti sona erdi ve vadi on yıllık Rus yönetimine girdi.

Buğra son yılları farklı anlatır ve Rus işgalini daha geç, 1879–80'e tarihler. Onun anlatısında Yakup Bey Gulca'yı Tarançıların yardımıyla Tunganlardan aldı; Aşağı İli ve Yedisu'daki Tarançı hükümeti iç işlerinde bağımsız kalmak şartıyla onu metbu tanıyıp vergi verdi; Tarançılar sonra Ruslar gelene kadar Qing'e karşı direndi. İki anlatı, Tarançı devletinin Rus ilerleyişinden sağ çıkmadığında birleşir.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Kaynaklar (2)

Yıllar yaklaşıktır; ikinci bir kaynakla kontrol edilecek.

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemSonraRus işgali