Sultanliq · ≈ 1864-yil – 1871-yil
Ili Sultanliqi
ئىلى سۇلتانلىقى
Taranchilar (ili uyghurliri) we tungganlar 1864-yilidiki qozghilangdin kéyin ghuljida qurghan, rosiye 1871-yili ili wadisini ishghal qilghanda axirlashqan sultanliq.
uning sultani alaxan idi.
Ili sultanliqi qandaq barliqqa kelgen?
Parchilinip ketken bir ortaq qozghilangdin. ili wadisidiki xelqning köpinchisi taranchilar idi: ejdadlirini awwal junggharlar, andin ching sulalisi tarimdin élip kelgen uyghur déhqanlar; buningdin bashqa tungganlar (xenzuche sözleydighan musulmanlar) we chingning manju we xitay qarawulliri bar idi. 1864-yili tungganlar shinjangning hemme yéride chinggha qarshi qozghalghandin kéyin, tungganlar bilen taranchilar ili wadisida ching hökümitige birlikte hujum qildi; milwardning bayaniche shu yili noyabirda. bughra bashlinishini 1861-yili dep körsitidu we 80 ming manju eskiri we xitay öltürülgen déyilgen ching jangjün shehirining yiqilishini teswirleydu.
andin ittipaqdashlar öz'ara ayrilip ketti. bughraning yézishiche, tungganlar gheniymetni özlirila almaqchi boldi, taranchilarning raziliqisiz textke bir tungganni olturghuzdi we hökümetni xitay usulida qurdi. «yurt bizning, qozghilangni biz bashliduq, köpchilik biz» dégen taranchilar özliridin bir xan saylap, islam usulida hökümet qurdi; ikkisi arisidiki uzun we qanliq urush her ikkisini ajizlashturdi. sultani elaxan bolghan taranchi döliti ili sultanliqidur.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
U qandaq axirlashqan?
Birnechche künde, rusiyening qoli bilen. 1850–1860-yillarda qoqenni we gherbiy türkistanning köp qismini alghan rusiye ili wadisigha barghanséri qiziqish bilen qarawatatti. 1871-yili rus türkistanining général gubérnatori kawfman qozghilanglarning qalaymiqanchiliqidin jan we malni qoghdash namida esker ewetti; milwardning yézishiche, ular taranchi hökümdarlirini birnechche kün ichidila yoqatqan. elaxanning döliti axirlashti, wadi on yilliq rus hökümranliqigha kirdi.
bughra axirqi yillarni bashqiche sözleydu we rus ishghaliyitini kéyinrek, 1879–1880-yilliri dep körsitidu. uning bayaniche, yaqupbeg ghuljini taranchilarning yardimide tungganlardin alghan; töwen ili we yettesudiki taranchi hökümiti ichki ishlirida musteqil qélish sherti bilen uni aliy hökümran dep tonup baj töligen; taranchilar kéyin ruslar kelgüche chinggha qarshi turghan. ikki bayan taranchi dölitining rus ilgirilishidin saq qalmighanliqida birlikke kélidu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.




