Durak 4 / 11 · anlaşma · ≈ 567 – 568
Bizans'ta bir Türk elçiliği
Altay'dan Konstantinopolis'e (bugün İstanbul).
Türklerle Bizans'ı Pers'e karşı müttefik yapan ve ipeğe Pers'i dolanan bir yol açan elçilik. Soğdlu Maniak, Persler güney yolunu kapattığı için Hazar'ın kuzeyinden geçip Kafkasları aştı ve 567 sonunda Konstantinopolis'e vardı; İmparator II. Justinus'a ipek ve 'İskit' harfleriyle yazılmış bir mektup sundu. Ağustos 568'de Justinus onu Kilikyalı Zemarkhos'un başkanlığındaki bir elçilikle geri gönderdi; Türk kağanı İstemi de Zemarkhos'u Pers'e karşı seferine yanında götürdü.
Romalı elçiler kağanın ordugâhında neler gördü?
Onları hayran bırakan bir zenginlik. Chavannes, Bizanslı tarihçi Menandros'un anlatısını aktarır. Zemarkhos Soğd'a vardığında bazı Türkler ona demir satmayı önerdi; Menandros'a göre ülkelerinde demir madenleri olduğunu göstermek istiyorlardı. Chavannes bunu, Türklerin Juan-juanlara bağlıyken demircilik yaptıklarını söyleyen Çin kaydıyla yan yana koyar. Ardından Türk şamanları elçiyi ateşin içinden geçirerek arındırdı; bu âdet 13. yüzyılda Moğollarda da görülür.
Kağan İstemi çadırında, gerekirse bir atın çekebileceği iki tekerlekli altın bir sandalyede oturuyordu; çadır en güzel renklerle ustaca dokunmuş ipeklerle süslüydü. Konuklara üzümden yapılmamış tatlı bir içki sunuldu; Chavannes onu kımız sayar. Başka günler kabul edildikleri çadırlarda altın bir yatak, altın testiler, ibrikler ve fıçılar, dört altın tavus kuşunun taşıdığı yaldızlı bir yatak, gümüş kaplarla dolu arabalar ve Bizans'takilerden aşağı kalmayan gümüş hayvan heykelleri vardı. Chavannes'a göre gerçek barbar saymaya alıştığımız bu Türkler sanıldığı kadar kaba değildi; değerli madenden yapılmış sanatları, tam da değeri yüzünden eritilip paraya çevrildiği için neredeyse tamamen yok olmuştur.
Kaynaklar: Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux (St Petersburg, 1903)
Elçilikten ne çıktı?
Pers'e karşı bir ittifak ve uzun bir tanışıklık. Türkler Maveraünnehir'de Akhunların yerini alınca Pers'in komşusu oldular; Hazar'ın kuzeyinden de Bizans'la ilişki kurabiliyorlardı. Hangi tarafı tutacaklarına bir ticaret meselesi, ipek karar verdi. İstemi Zemarkhos'u Pers'e karşı seferine yanında götürdü. Talas'ta kağanın huzuruna bir Pers elçisi geldi; kağan onu ziyafete çağırdı, ama yalnızca Romalı elçinin altına oturtup aşağılamak ve vatandaşlarının haksızlıklarını yüzüne vurmak için; Menandros'a göre Pers elçisi de gururla karşılık verdi.
Zemarkhos Emba, Yayık (Ural) ve İdil'i aşarak döndü; yanında Bilge Kağan yazıtında da geçen tarkan unvanını taşıyan Tagma adlı bir Türk elçisi vardı. İlişkiler bununla kalmadı: Türk Anankastes Konstantinopolis'e geldi, Romalılardan Eutykhios ve Valentinos Türklere gitti; Valentinos 576'da yeni bir elçiliğin başında yine geldi. Ama ipek ticaretinin kendisi değişiyordu: Justinianus döneminde ipekböceği yumurtaları Bizans'a getirilmişti ve 568'de II. Justinus şaşkın Türk elçilerine Romalıların da ipekböceği yetiştirmeyi bildiğini gösterebildi.
Kaynaklar: Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux (St Petersburg, 1903)




