تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluKara Hıtay: Orta Asya'da Çin tarzı bir imparatorluk

Karahıtaylar

Müslüman bir dünyada Çince unvanlar.

İki yüz atlıyla kaçan bir Kitan prensinin Orta Asya'da kurduğu, Karahanlılar ile Uygurların haraç ödediği ve Avrupa'ya Papaz Yuhanna efsanesini veren imparatorluk. 12. yüzyılda Liao kalıntılarınca kuruldu, 1218'de Moğollarca alındı.

Hondius'un 1610 tarihli Asya haritası
Hondius'un 1610 tarihli Asya haritasıJodocus Hondius I · Public domain · Wikimedia Commons

Kaçak bir prens nasıl imparatorluk kurdu?

Teker teker adam toplayarak. Cürçenler 1120'lerde Kuzey Çin'deki Kıtay Liao sülalesini yıkınca, hanedan mensubu Yelü Daşi yalnızca 80 ile 200 arası adamla Moğolistan'daki bir sınır garnizonuna kaçtı. Orada yaklaşık 10 bin boy mensubu topladı ve Liao imparatorluk at sürülerini ele geçirdi. Batıya, Beşbalık'a yürüyüp aralarında Uygurların da olduğu başka boyları kazandı, sonra Balkaş Gölü'nün doğusunda bir çadır başkent kurdu ve Balasagun'u (bugün Burana, Kırgızistan), Kaşgar'ı, Hoten'i ve sonunda Semerkant'ı aldı. Bazı seferlerde ordusu surlu şehirlere karşı fil kullandı.

1142'de "hanlar hanı" gürhanlar Amuderya'dan Tangutlara kadar hüküm sürüyordu: bugünkü Doğu Türkistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve güney Kazakistan; Harezm de vergi ödüyordu. Buğra devleti 1134'ten başlatır ve gürhanın bütün Doğu Türkistan'ı 1136'da Karahanlılardan aldığını yazar. Ordusu karışıktı: Kıtaylar, Türkler, Moğollar, Tangutlar, İranlılar ve Çinliler; yönetimde Uygurlar vardı, Yelü Daşi'nin oğullarına bir Uygur kadı hocalık etti.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Nasıl yönettiler?

Çok hafif bir elle. İki yüzyıl Kuzey Çin'i yönetmiş olan Karahıtaylar Çince unvanlar ve üzerinde adları ve saltanat dönemleri Çin harfleriyle yazılı bakır paralar getirdi. Ama tâbilerine hükümleri Millward'ın deyişiyle "son derece dolaylı"ydı: Uygur idikutları Koço (bugün Karahoca, Turfan yakınında) ve Beşbalık'ta, Karahanlı hanlar Kaşgar ve Hoten'de, her biri kendi ordusuyla kaldı; gürhanlar onların saraylarına vergi memurları gönderdi ama asker göndermedi. Buğra her hanenin yılda bir altın sikke ödediğini, hiçbir komutanın emrinde yüzden fazla adam olmadığını ve Şamanist gürhanların her dini serbest bıraktığını ekler; İslami ilimler gelişmeye devam etti, Hanefi mezhebinin büyük fakihleri bu yıllarda yazdı.

İki tarihçi Hristiyanlar konusunda ayrılır. Millward Kaşgar'ın bir Nesturi piskoposluğu olduğunu yazar. Buğra Hristiyan Türk hanları ve Hristiyan bir Kaşgar hikâyelerini misyonerlerin uydurması sayar ve yalnızca Aral Gölü kıyısındaki küçük bir boyun Nesturi olduğunu söyler.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Nasıl yıkıldı?

Önce içeriden, sonra doğudan. 12. yüzyıl sonundaki zayıf gürhanlar döneminde Karahıtay memurları tebaayı sıktı. 1209'da Koço Uygurları zorba Karahıtay gözetmenlerini öldürüp başını kesti ve bir kule penceresinden aşağı attı; idikutları Barçuk, Cengiz Han'a katılan ilk hükümdar oldu. Moğollardan kaçan Nayman prensi Küçlük gürhanın yanına sığındı, bir ordu toplayıp devleti ele geçirdi; Buğra yıkılışı, Küçlük'ün gürhanı esir alıp seksen yıllık devlete son verdiği 1211'e tarihler.

Küçlük Müslümanlara döndü. Üç yıl boyunca hasat zamanı Kaşgar'a asker gönderdi, ta ki açlık şehri boyun eğdirene kadar. Hoten'de halkı İslam'dan dönmeye zorladı ve açık meydanda imamlarla tartıştı; imam Alaeddin ona lanet okuyunca onu kendi medresesinin kapısına çarmıha gerdirdi (Buğra yaklaşık üç bin âlimin toplanıp hepsinin kılıçtan geçirildiğini yazar). 1218'de Cengiz Han'ın generali Cebe Küçlük'ü yakaladı; Tarım Müslümanları Moğolları onlara yeniden namaz kıldıran kurtarıcılar olarak karşıladı.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Kaynaklar (2)