تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliQara Qitan: Ottura Asiyadiki Bir Junggoche Impériye

Qaraxitay Xanliqi

Xenzuche unwanlar, islam dunyasi.

Ikki yüz atliq bilen qachqan bir kitan shahzadisi ottura asiyada qurghan, qaraxaniylar we uyghurlar olpan töligen we yawropagha «pop yohanna» riwayitini bergen impériye. u 12-esirde lyaw qalduqliri teripidin qurulghan, 1218-yili mongghullar teripidin élin'ghan.

ھوندىيۇسنىڭ 1610-يىللىق ئاسىيا خەرىتىسى
ھوندىيۇسنىڭ 1610-يىللىق ئاسىيا خەرىتىسىJodocus Hondius I · Public domain · Wikimedia Commons

Qéchip kelgen bir shahzade qandaq qilip impériye qurghan?

Bir-birlep adem toplash bilen. jurjitlar 1120-yillarda shimaliy xitaydiki qitan lyaw sulalisini yoqatqanda, xan jemetidin yélü dashi peqet 80 din 200 giche adem bilen mongghuliyediki bir chégra qarawulxanisigha qéchip bardi. u yerde texminen 10 ming qebile adimini toplap, lyaw xanining yilqa padilirini igilidi. gherbke, beshbaliqqa yürüp, arisida uyghurlarmu bolghan bashqa qebililerni öz teripige tartti, andin balqash kölining sherqide bir chédir paytext qurup, balasaghun, qeshqer, xoten we axirida semerqentni aldi. bezi yürüshlerde uning qoshuni sépilliq sheherlerge qarshi pil ishletken.

1142-yiligha kelgende «xanlarning xani» gürxanlar amuderyadin tangghutlarghiche höküm süretti: hazirqi sherqiy türkistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan we jenubiy qazaqistan; xarezmmu olpan töleytti. bughra döletni 1134-yildin bashlaydu we gürxanning 1136-yili pütün sherqiy türkistanni qaraxaniylardin alghanliqini yazidu. uning qoshuni arilash idi: qitanlar, türkler, mongghullar, tangghutlar, iranliqlar we xenzular; memuriyette uyghurlar bar idi, yélü dashining oghullirigha bir uyghur qazi ustazliq qilghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Ular qandaq höküm sürgen?

Nahayiti yénik bir qol bilen. ikki esir shimaliy xitayni idare qilghan qaraxtaylar xenzuche unwanlarni we üstige namliri bilen yil nami xenzuche yézilghan mis pullarni élip keldi. lékin ularning qaram döletlerge hökümranliqi milwardning ibarisi bilen «intayin wasitilik» idi: uyghur idiqutliri qochu we beshbaliqta, qaraxaniy xanlar qeshqer we xotende, her biri öz qoshuni bilen qaldi; gürxanlar ularning ordilirigha baj emeldarlirini ewetti, lékin esker ewetmidi. bughra her bir a'ilining yiligha bir altun tengge töligenlikini, héchqandaq qomandan qol astida yüz ademdin köp esker bolmighanliqini we shamanist gürxanlarning her bir dinni erkin qoyghanliqini qoshup qoyidu; islam ilimliri rawajliniwerdi, henefiy mez'hipining büyük feqihliri bu yillarda eser yazdi.

ikki tarixchi xiristiyanlar mesiliside ayrilidu. milward qeshqerning néstoriyan yépiskopluqi ikenlikini yazidu. bughra xiristiyan türk xanliri we xiristiyan qeshqer heqqidiki hékayilerni missiyonérlarning oydurmisi dep qaraydu we peqet aral déngizi boyidiki kichik bir qebiliningla néstoriyan ikenlikini éytidu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

U qandaq yimirilgen?

Awwal ichidin, andin sherqtin. 12-esirning axiridiki ajiz gürxanlar dewride qaraxtay emeldarliri puqralarni qistidi. 1209-yili qochu uyghurliri zorawan qaraxtay nazaretchisini öltürüp, béshini késip, bir munar dérizisidin tashliwetti; ularning idiquti barchuq chinggizxan'gha qoshulghan tunji hökümdar boldi. mongghullardin qachqan nayman shahzadisi küchlük gürxanning panahigha kirip, qoshun toplap, döletni igiliwaldi; bughra yimirilishni küchlük gürxanni esir élip, seksen yilliq döletni axirlashturghan 1211-yili dep körsitidu.

küchlük musulmanlargha qarshi chiqti. üch yil hosul waqtida qeshqerge esker ewetip, acharchiliq sheherni boysundurghuche dawamlashturdi. xotende xelqni islamdin waz kéchishke mejburlidi we ochuq meydanda imamlar bilen munazire qildi; imam ela'iddin uninggha lenet oqughanda, uni öz medrisisining ishikige kréstlep mixlatti (bughra texminen üch ming alimning yighilip, hemmisining qilichtin ötküzülgenlikini yazidu). 1218-yili chinggizxanning serkerdisi jebe küchlükni qoghlap yoqatti; tarim musulmanliri mongghullarni özlirige qayta namaz oqush imkaniyiti bergen qutquzghuchilar süpitide kütüwaldi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (2)