Durak 1 / 8 · imparatorluk · ≈ 1206 – 1380
Moğol İmparatorluğu ve Çağatay Hanlığı
Cengiz Han'ın oğlu Çağatay Orta Asya'yı alıyor.
Mühürleri, kâtipleri ve yazısı Uygurlardan gelen Cengiz Han'ın dünya imparatorluğu ve 13.–14. yüzyıllarda bölgeyi yöneten oğlu Çağatay soyunun hanlığı.
Uygurlar Moğol İmparatorluğu'na ne verdi?
Yazı işlerini ve memurlarının çoğunu. Koço'nun (bugün Karahoca, Turfan yakınında) Uygur hükümdarı idikut Barçuk 1209'da Cengiz Han'la ittifak kuran ilk devlet başkanı oldu; Cengiz ona kızını ve "beşinci oğul" unvanını verdi, Uygur ülkesi kendi hükümdarını korudu. Bir Uygur kâtip, Tatar Tonga, Cengiz'in yeni devletine resmî mühür kullanımını ve Uygur yazısını getirdi; bu yazı Moğolca için benimsendi ve İç Moğolistan'da hâlâ kullanılır. Uygurlar Moğol şehzadelerine hocalık etti ve imparatorluğun her yanında vali olarak çalıştı; bir "bozkır aydın sınıfı".
Bir kariyer bunun nereye varabileceğini gösterir. Beşbalık yakınında bir köyden Uygur Körgüz babasını küçük yaşta kaybedip mirası için üvey annesiyle uğraşmak zorunda kaldı, sonra Uygur yazısını öğrenip öğretti, bir at almak için kendini rehin verdi ve Altın Orda hanı Batu'nun ordugâhına gitti. Çoban olarak başladı, bilgisi sayesinde Horasan valiliğine yükseldi; orada hazineyi yeniden kurdu ve posta teşkilatını düzenledi. 1240'larda bir Çağataylı emire hakaret etti; ağzı taşla dolduruldu ve idam edildi.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Çağatay Hanlığı bölgeyi nasıl yönetti?
Valiler eliyle ve bitmeyen aile savaşlarıyla. Cengiz 1227'de ölmeden önce her oğluna bir pay verdi: Çağatay'ınki, merkezi bugünkü Gulca yakınında Almalık olan eski Karahıtay topraklarını kapsıyordu. Ama vaha şehirlerinin gelirini daha doğudaki Büyük Hanlar istiyordu; şehirlerde Moğol "yerleşik temsilcileri", darugalar, nüfusun sayılmasını, verginin ödenmesini, rehinelerin gönderilmesini ve posta duraklarının işletilmesini sağlıyordu. Harezmli bir Müslüman, Mahmud Yalavaç, sonra oğlu Mesud Bey Maveraünnehir'i ve Tarım'ı yönetti; Fars yazarlar onları adil vergileri ve yeniden kurdukları şehirler için övdü.
Sonra şehzadeler savaştı. Möngke 1251'de yetişkin Çağataylıları öldürttü ya da sürdü; naibe Orkına, Cengiz soyunun ilk Müslümanı olan oğlu Mübarek Şah adına hüküm sürdü; Ögedey soyundan Kaydu hanlığı otuz yıl tuttu ve Kubilay'ın Yuan'ıyla savaştı. Cephe Beşbalık'tan Kumul'a uzanıyordu; akınlar Turfan havzasının sulama sistemini yıktı ve Uygur hanedanı Yuan'a bağlı olarak doğuya, Gansu'ya çekildi. Kaydu 1301'de ölünce Çağataylı hanlar kendi adlarına hüküm sürdü.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)




