Béket 1 / 8 · Impériye · ≈ 1206-yil – 1380-yil
Mongghul Impériyisi We Chaghatay Xanliqi
Chinggizxanning oghli chaghatay ottura asiyani aldi.
Tamghiliri, katipliri we yéziqi uyghurlardin kelgen chinggizxanning dunya impériyesi we 13–14-esirlerde rayonni bashqurghan oghli chaghatay neslining xanliqi.
Uyghurlar mongghul impériyesige néme bergen?
Ish qeghezlirini we emeldarlirining köpini. qochuning uyghur hökümdari idiqut barchuq 1209-yili chinggizxan bilen ittipaq tüzgen tunji dölet bashliqi boldi; chinggizxan uninggha qizini we «beshinchi oghul» unwanini berdi, uyghuristan öz hökümdarini saqlap qaldi. uyghur katip tatar tunga chinggizxanning yéngi dölitige resmiy tamgha ishlitishni we uyghur yéziqini élip kirdi; bu yéziq mongghul tili üchün qobul qilin'ghan we ichki mongghulda hazirmu ishlitilidu. uyghurlar mongghul shahzadilirige ustazliq qildi we impériyening hemme yéride waliy bolup xizmet qildi; bir xil «dala ziyaliyliri».
bir kishining ish hayati buning qanchilik yiraqqa baralaydighanliqini körsitidu. beshbaliq yénidiki bir yézidin chiqqan uyghur körgüz kichikide atisidin ayrilip, mirasi üchün ögey anisi bilen talishishqa mejbur boldi, andin uyghur yéziqini öginip, uni ögetti, bir at sétiwélish üchün özini görüge qoydi we altun orda xani batuning ordisigha bardi. u padichi bolup bashlap, bilimi sayiside xurasan waliyliqighiche kötürüldi; u yerde xezinini qayta qurup, ulaq tüzümini tesis qildi. 1240-yillarda u bir chaghatay emirini haqaretlidi; aghzigha tash tiqilip, öltürüldi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Chaghatay xanliqi bu rayonni qandaq idare qilghan?
Waliylar arqiliq we toxtimas jemet urushliri arqiliq. chinggizxan 1227-yili ölüshtin burun her bir oghligha bir ülüsh berdi: chaghatayning ülüshi merkizi hazirqi ghulja yénidiki almaliq bolghan kona qaraxtay zéminini öz ichige alatti. lékin wahe sheherlirining kirimini téximu sherqtiki ulugh xanlar telep qilatti; sheherlerde mongghul «darogha»liri nopusning sanilishi, bajning tapshurulushi, görülerning ewetilishi we ulaq ponkitlirining saqlinishigha kapaletlik qilatti. xarezmlik bir musulman, mehmud yalawach, andin uning oghli mes'ud beg mawera'unnehr we tarimni idare qildi; pars mu'ellipliri ularni adil baj we qayta qurghan sheherliri üchün maxtighan.
andin shahzadiler urushti. möngke 1251-yili quramigha yetken chaghataylarni öltürdi yaki sürgün qildi; na'ib orghana xanish chinggizxan neslining tunji musulmani bolghan oghli mubarekshah namidin höküm sürdi; ögedey jemetidin qaydu xanliqni ottuz yil tutup, qubilayning yüen sulalisi bilen urushti. urush siziqi beshbaliqtin qumulghiche sozuldi, hujumlar turpan oymanliqining sughirish sistémisini weyran qildi, uyghur xan jemeti yüen'ge tayinip sherqqe, gensugha chékindi. qaydu 1301-yili ölgendin kéyin, chaghatay xanliri öz aldigha höküm sürdi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (1)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu




