ئالىم · ≈ 1499-يىل – 1551-يىل بەلكىم
مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلات
Mirza Muhammad Haidar Dughlat
موغۇل خانلىرىنىڭ پارسچە تارىخى، 14–16-ئەسىرلەردىكى رايونغا ئېچىلغان ئاساسلىق دېرىزىمىز بولغان «تارىخى رەشىدى»نى يازغان ۋە ھاياتىنى كەشمىر ھۆكۈمدارى سۈپىتىدە ئاخىرلاشتۇرغان سەركەردە ۋە تارىخچى.

ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
- ≈ 1499-يىل – 1500-يىلتۇغۇلغانمىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلات
- 1533-يىلۋەقەسەئىدخان تىبەت يۈرۈشىدىن قايتىشتا ۋاپات بولدىتاغلار ئۆلتۈرگەن بىر خان.
- 1533-يىلقوليازماتارىخى رەشىدىموغۇلىستان ۋە دەسلەپكى يەكەن خانلىقىغا ئېچىلغان ئاساسلىق دېرىزىمىز، شۇنداقلا ئۇرۇشقان، قاچقان ۋە كەشمىر ھۆكۈمدارى بولۇپ ئاخىرلاشقان بىر شاھزادىنىڭ ئەسلىمىسى: مىرزا ھەيدەرنىڭ موغۇل خانلىرى ھەققىدىكى پارسچە تارىخى.
- 1551-يىلۋاپات بولغانمىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلات
بىر سەركەردە نېمە ئۈچۈن تارىخ يازغان؟
چۈنكى ئۇ ئۆز خەلقىنىڭ ئۆتمۈشىنىڭ يوقىلىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن. موغۇللار كۈچلۈك چاغدا، دەپ يازىدۇ ئۇ، ئالىملار ئۇلارنىڭ تارىخىنى يازاتتى؛ لېكىن يۈز يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە ھېچكىم يازمىغان، ئۇلاردىن پەقەت تاشلىرى مۇستەھكەم بولغاچقا ساقلىنىپ قالغان بىر ۋەيران مۇنار، بىر مەدرىس ياكى بىر مۇنارىدىن باشقا ھېچنەرسە قالمىغان. «مېنىڭ مەقسىتىم، — دەيدۇ ئۇ، — موغۇللارنىڭ تارىخى پۈتۈنلەي ئۇنتۇلۇپ كەتمىسۇن دەپ، پەقەت بىر ئەسلىمە يېزىش»؛ كېيىن بىرەر خان ئۆز نەسەبنامىسىنى بۇ كىتابتىن تاپالىسۇن.
ئۇ نەتىجە ھەققىدە ئوچۇق سۆزلىگەن: باشقا مۇئەللىپلەر خاتالىقلىرى ئۈچۈن ئەپۇ سورايدۇ، ئۇ سورىمايدۇ، «چۈنكى كىتابىمنىڭ بېشىدىن ئاخىرىغىچە خاتالىققا تولۇق ئىكەنلىكىنى بىلىمەن». نېمىنى تاشلاپ قويۇشنىمۇ ئۆزى تاللىغان: مۇسۇلمان بولمىغان موغۇللارنىڭ پەقەت ناملىرىنىلا بەرگەن. تۆت ئەسىردىن كېيىن بۇغرا «تارىخى رەشىدى»نى يەنىلا يەكەن خانلىقى تارىخىنىڭ بىردىنبىر مەنبەسى دەپ ھېسابلايدۇ.
مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
ئۇ يەكەن خانلىرى ئۈچۈن نېمە ئىشلارنى قىلغان؟
ئۇ ئۇلارنىڭ ئەڭ مۇشكۈل يۈرۈشلىرىگە قوماندانلىق قىلغان. 1527–1528-يىللىرى ئابدۇرەشىد بىلەن بىرلىكتە دارىستانغا، يەنى ھازىرقى ھۇنزا، گىلگىت ۋە چىترالغا باردى. 1532-يىلى سەئىدخاننىڭ ئوغلى ئىسكەندەر سۇلتان بىلەن لاداككە، ئۇ يەردىن كەشمىرگە ئۆتتى؛ كەشمىرلىكلەر كۈتۈپ تۇرغان لار ئېغىزىدا ئۇ قوشۇننىڭ بىر قىسمىنى كېچىدە بىر تاغدىن ئاشۇرۇپ، ئۇلارنىڭ چېكىنىش يولىنى كەستى، سرىناگارغا ئۇرۇشسىزلا كىرىلدى. خان قايتقاندىن كېيىن ھەيدەر 900 ئادەم بىلەن لاساغا قاراپ ئىلگىرىلىدى. بۇغرانىڭ يېزىشىچە، لاساغا سەككىز كۈنلۈك يول قالغاندا ئاتلارنىڭ ئوندىن سەككىزى ھاۋا شالاڭلىقىدىن ئۆلۈپ، ئەسكەرلەر پىيادە قالغان؛ ئۇ يولىنى ئۆزگەرتىپ، ئەتراپقا ھۇجۇم قىلىپ، 100 مىڭ قوي بىلەن قايتقان.
ئاخىرى ياخشى بولمىدى. ئۇ تېخى تىبەتتە ۋاقتىدا سەئىدخان ۋاپات بولدى، يېڭى خان ئابدۇرەشىد ھەيدەرنىڭ تاغىسىنى ئۆلتۈرتتى. ھەيدەر يەكەنگە قايتمىدى: بەدەخشانغا ئۆتۈپ، ھىندىستاننىڭ بابۇرىي پادىشاھى ھۇمايۇننىڭ يېنىغا كەتتى.
مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
ئۇ كەشمىرگە قانداق ھۆكۈمدار بولغان، قانداق ئۆلگەن؟
ئۇ بۇ جىلغىنى 1532-يىلىدىكى يۈرۈشتىن تونۇيتتى. 1540-يىلى ھۇمايۇن قەنەۋجدا يېڭىلگەندىن كېيىن، ھەيدەر ئۇنىڭغا كەشمىرنى پاناھگاھ قىلىپ ئېلىشنى تەكلىپ قىلدى؛ ھۇمايۇن ئىندۇس دەرياسى تەرەپكە چېكىندى، لېكىن ھەيدەرنىڭ ئاز قوشۇن بىلەن سىناپ بېقىشىغا رۇخسەت قىلدى. باشقا قوماندانلار يولدا ئۇنى تاشلاپ كەتتى؛ شۇنداقتىمۇ ئۇ 1540-يىلى 21-نويابىر بىر ئوچۇم ئادەم بىلەن جىلغىغا چۈشۈپ، ئۇنى قىلىچ ياڭرىماي ئالدى. 1541-يىلى 2-ئاۋغۇستتىكى بىر جەڭ ئۇنى كەشمىرنىڭ ھەقىقىي خوجايىنى قىلدى، ئۇ ئون يىل، بىر قورچاق پادىشاھ نامىدا، ئۇ يەرنى ئىدارە قىلدى. ئەكبەرنىڭ تارىخچىسى ئەبۇلفەزل ئۇنىڭ كەشمىرنى ۋەيرانە ھالدا تېپىپ، ئېتىز ۋە شەھەرلەرگە تولغان ھالدا قالدۇرغانلىقىنى ئېيتىدۇ، لېكىن مۇزىكىغا بەك كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى ئەيىبلەيدۇ.
ئېلىياسنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇنىڭ كۆڭلى داۋانلارنىڭ ئۇ تەرىپىدە قالغان: ئۆز ھۆكۈمرانلىقى ھەققىدە پەقەت ئىككى قىسقا باب يازغان، ئائىلىسى ۋە دۈشمەنلىرى ياشايدىغان قەشقەر ۋە يەكەن ھەققىدە بولسا خېلى كۆپ يازغان. 1551-يىلى كۈزدە، بىر قوزغىلاڭغا قارشى ئوفىتسېرىغا ياردەمگە كېتىۋاتقاندا، لاگېرىغا كېچىدە ھۇجۇم قىلىنىپ، ئۇ بىر ئوق بىلەن ئۆلدى؛ بىر بايانغا كۆرە ئوق قاراڭغۇدا ئۆز ئادەملىرىدىن بىرىنىڭ قولىدىن چىققان.
مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
مەنبەلەر (3)
- Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · ئاممىۋى مۈلۈك
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Wikidata · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
يىللار ئىككى مەنبە بىلەن دەلىللەندى.





