تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Kişiler · âlim

Haydar Mirza

مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلات

Moğol hanlarının Farsça tarihi ve 14.–16. yüzyıllarda bölgeye açılan başlıca penceremiz olan Tarih-i Reşidi'yi yazan ve hayatını Keşmir hükümdarı olarak bitiren komutan ve tarihçi.

Kazakistan pulunda Muhammed Haydar Duglat
Kazakistan pulunda Muhammed Haydar DuglatPost of Kazakhstan · Public domain · Wikimedia Commons

Hayatı ve eserleri

  1. ≈ 1499 – 1500DoğumHaydar Mirza
  2. 1533olaySaid Han Tibet seferinden dönerken ölüyorDağların öldürdüğü bir han.
  3. 1533yazma eserTarih-i ReşidiMoğolistan'a ve erken Yarkent Hanlığı'na açılan başlıca penceremiz ve aynı zamanda savaşan, kaçan ve Keşmir hükümdarı olarak biten bir prensin anıları: Mirza Haydar'ın Moğol hanlarının Farsça tarihi, 1546'da (İngilizce baskısında 1547) Keşmir'de bitirildi.
  4. 1551ÖlümHaydar Mirza

Bir komutan neden tarih yazdı?

Çünkü halkının geçmişinin kaybolduğunu görüyordu. Moğollar güçlüyken, diye yazar, âlimler onların tarihini yazardı; ama yüz yıldan fazladır kimse yazmamıştı ve onlardan geriye, taşları sağlam olduğu için ayakta kalan bir yıkık kule, bir medrese ya da bir minareden başka bir şey kalmamıştı. "Amacım," der, "Moğolların tarihi tamamen unutulmasın diye yalnızca bir hatıra yazmaktır"; öyle ki ileride bir han kendi soy kütüğünü bu kitapta bulabilsin.

Sonuç konusunda dürüsttü: başka yazarlar hataları için özür diler, o dilemeyecekti, "çünkü kitabımın baştan sona hata dolu olduğunu biliyorum". Neyi dışarıda bırakacağını da seçti: Müslüman olmayan Moğolların yalnızca adlarını verdi. Dört yüz yıl sonra Buğra, Tarih-i Reşidi'yi hâlâ Yarkent Hanlığı tarihinin tek kaynağı sayar.

Kaynaklar: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Yarkent hanları için neler yaptı?

Onların en zor seferlerini yönetti. 1527–28'de Abdürreşid'le birlikte Dardistan'a, bugünkü Hunza, Gilgit ve Çitral'e gitti. 1532'de Said Han'ın oğlu İskender'le Ladak'a, oradan Keşmir'e geçti; Keşmirlilerin beklediği Lar boğazında ordunun bir kısmını gece bir dağın üzerinden aşırıp kaçış yollarını kesti ve Srinagar çatışmasız alındı. Han geri döndükten sonra Haydar 900 adamla Lhasa'ya doğru ilerledi. Buğra'ya göre şehre sekiz gün kala atların onda sekizi seyrek havadan ölmüş, askerler yaya kalmıştı; yolunu değiştirip çevreye akınlar yaptı ve 100 bin koyunla döndü.

Sonu kötü oldu. O daha Tibet'teyken Said Han öldü ve yeni han Abdürreşid, Haydar'ın amcasını öldürttü. Haydar Yarkent'e dönmedi: Bedahşan'a geçip Hindistan'ın Babürlü hükümdarı Hümayun'un yanına gitti.

Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Keşmir'e nasıl hükümdar oldu, nasıl öldü?

Vadiyi 1532 seferinden tanıyordu. 1540'ta Hümayun Kanauj'da yenilince Haydar, Keşmir'i sığınak olarak almasını önerdi; Hümayun İndus'a doğru çekildi ama Haydar'ın küçük bir kuvvetle denemesine izin verdi. Öteki komutanlar yolda onu bıraktı; yine de 21 Kasım 1540'ta bir avuç adamla vadiye indi ve orayı kılıç çekmeden aldı. 2 Ağustos 1541'deki bir savaş onu Keşmir'in tek hâkimi yaptı; on yıl boyunca, kukla bir kral adına, orayı yönetti. Ekber'in tarihçisi Ebu'l-Fazl, Keşmir'i harap bulup tarlalar ve kasabalarla dolu bıraktığını söyler, ama müziğe fazla vakit ayırdığı için onu kınar.

Elias'a göre aklı geçitlerin ötesinde kaldı: kendi hükümdarlığı için yalnızca iki kısa bölüm yazdı, ailesinin ve düşmanlarının yaşadığı Kaşgar ve Yarkent hakkında ise çok daha fazla. 1551 sonbaharında, bir isyana karşı bir subayına yardıma giderken ordugâhı gece baskına uğradı ve bir okla öldü; bir rivayete göre ok, karanlıkta kendi adamlarından birinden gelmişti.

Kaynaklar: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Kaynaklar (3)

Yıllar iki kaynakla doğrulandı.

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemHikâye yolu · 5/11 · Sonraki durak6 · Said Han Tibet seferinden dönerken ölüyor