تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
بۇيۇملار

تارىخى رەشىدى

Tarikh-i Rashidi

موغۇلىستان ۋە دەسلەپكى يەكەن خانلىقىغا ئېچىلغان ئاساسلىق دېرىزىمىز، شۇنداقلا ئۇرۇشقان، قاچقان ۋە كەشمىر ھۆكۈمدارى بولۇپ ئاخىرلاشقان بىر شاھزادىنىڭ ئەسلىمىسى: مىرزا ھەيدەرنىڭ موغۇل خانلىرى ھەققىدىكى پارسچە تارىخى.

ئۇ 1546-يىلى (ئىنگلىزچە نەشرىدە 1547) كەشمىردە تاماملانغان. ئىنگلىزچە تەرجىمىسى (1895) ئاممىۋى مۈلۈك.

«تارىخى رەشىدى»نىڭ تۈركىي (ئۇيغۇرچە) تەرجىمىسىنىڭ باش بەتلىرى
«تارىخى رەشىدى»نىڭ تۈركىي (ئۇيغۇرچە) تەرجىمىسىنىڭ باش بەتلىرىMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
مىرزا ھەيدەرنىڭ كەشمىردە قەشقەر خانى سۇلتان سەئىدخان نامىدا سوقتۇرغان كۈمۈش تەڭگىسى
مىرزا ھەيدەرنىڭ كەشمىردە قەشقەر خانى سۇلتان سەئىدخان نامىدا سوقتۇرغان كۈمۈش تەڭگىسىRani nurmai · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

ئۇنىڭدا نېمىلەر بار؟

بىر كىتابتا ئىككى كىتاب. مىرزا ھەيدەر بىرىنچى قىسمىنى «ئەسلىي تارىخ» دەيدۇ: ئىسلامغا كىرىشىنى ئۇزۇن سۆزلىگەن تۇغلۇق تۆمۈرخاندىن تارتىپ ئۆز زامانىغىچە بولغان موغۇل خانلىرى. ئىككىنچى قىسمى، «مۇختەسەر»، ئاخىرقى چاغاتاي خانلىرى، بابۇر ۋە ئۆزبېكلەر ئارىسىدا ئۆتكەن ئۆز ھاياتى: ئۇرۇشلار، قېچىشلار، تىبەت ۋە كەشمىر يۈرۈشلىرى، ئۇ تونۇغان ئادەملەر. ئۇ ئىككىنچى قىسمىنى ئاۋۋال، 1541–1542-يىللىرى يازغان، بىرىنچى قىسمىنى بىرنەچچە يىلدىن كېيىن كەشمىردە تاماملىغان.

ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئىسىم ئىككى مەنىگە ئىگە: «رەشىدى» تۇغلۇق تۆمۈرنىڭ موغۇللىرى مۇسۇلمان بولغاندا تۇتقان توغرا يولنى (رۇشد) ئەسلىتىدۇ ھەمدە كىتابنىڭ ھامىيسى، ئۇ يازغان چاغدا يەكەندە تەختتە ئولتۇرغان «موغۇل خاقانلىرىنىڭ ئاخىرقىسى» ئابدۇرەشىدخاننى ھۆرمەتلەيدۇ؛ مۇئەللىپنىڭ تاغىسىنى ئۆلتۈرتكەنمۇ دەل شۇ خان.

مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

ئۇنىڭدىن باشقا ھېچ يەردە يوق نېمىلەرنى بىلەلەيمىز؟

15- ۋە 16-ئەسىرلەردىكى تارىم ھەققىدە بىلىدىغانلىرىمىزنىڭ دېگۈدەك ھەممىسى: مىلۋارد ئۇنى شۇ دەۋرنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى، بۇغرا يەكەن خانلىقىنىڭ بىردىنبىر مەنبەسى دەيدۇ. ئۇنىڭدا باشقا ھېچ كىتابتا ساقلانمىغان كۆرۈنۈشلەر بار. ھەيدەر خوتەننىڭ كونا ئىچكى قەلئەسىدىن قېزىۋېلىنغان يىگىرمە يەتتە كۈپنى تەسۋىرلەيدۇ: ھەر بىرى ئوقدان ئاسقان ئادەم ئىچىدە ئۆرە تۇرالىغۇدەك چوڭ، ھەر بىرىنىڭ ئىچىدە ئالتۇن كۇكۇنى بىلەن تولغان مىس ئاپتۇۋا، ئەتراپى كۈمۈش قۇيمىلار بىلەن تولدۇرۇلغان؛ ئاپتۇۋىلاردىن بىرى ئۆزىنىڭ قولىغا چۈشكەن، سۇ بىلەن تولغاندا ئۇنى ئىككى ئادەم ئاران كۆتۈرەلىگەن. ئۇ سۇلتان ئەبۇبەكرىنىڭ ئۆز ھېسابىچە 12 مىڭدىن ئارتۇق بىنا ۋە باغ سالدۇرغانلىقىنى، يەكەن سېپىلىنى كۆتۈرگەنلىكىنى سۆزلەيدۇ.

ئۇ كىشىلەرنىڭ بۇ زېمىننى قانداق ھېس قىلغانلىقىنىمۇ خاتىرىلىگەن: سەئىدخاننى ئۆلتۈرگەن ئېگىز داۋانلارنىڭ «دەمگىرى»سى، بىر ئادەم قۇمۇلدىن پەرغانىگىچە يالغۇز ماڭالايدىغان تىنچلىق، بۇرۇنقى موغۇل شان-شەۋكىتىدىن قالغان ۋەيران مۇنارلار.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

ئۇنىڭغا قانچىلىك ئىشىنىشكە بولىدۇ؟

گۇۋاھچى سۈپىتىدە خېلى زور دەرىجىدە، سوتچى سۈپىتىدە ئېھتىيات بىلەن. ھەيدەر ئۆزى سۆزلىگەن ۋەقەلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە بولغان. لېكىن ئۇ بىر دۇغلات ئاقسۆڭىكى ۋە مۇسۇلمان سۈپىتىدە يازغان: مۇسۇلمان بولمىغان موغۇللارنىڭ پەقەت ناملىرىنىلا بېرىدۇ، ھامىيسى ۋە تۇغقىنى سەئىدخاننى ئۇزۇن ماختايدۇ، تاغىسىنى ئۆلتۈرتكەن ئابدۇرەشىد ھەققىدە ئوچۇق ئاداۋەت بىلەن يازىدۇ. كىتابىنىڭ «خاتالىققا تولۇق» ئىكەنلىكىدىن ئوقۇرمەننى ئۆزى ئاگاھلاندۇرغان.

ھەتتا ئۇنىڭ يىلىمۇ ئىككى خىل ئوقۇلىدۇ. بۇغرا تارىخىنى نەشر قىلغان ئابدۇللا ئوغۇز ۋە ئىسەنبىكە توغان بىرىنچى قىسمىنىڭ 1546-يىلى كەشمىردە تاماملانغانلىقىنى ئېيتىدۇ؛ كىتابنىڭ ئاخىرىدىكى ۋاقىتنى زۇلھەججە ئېيىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى دەپ ئوقۇغان ئىنگلىز تەرجىمانلار ئۇنى 1547-يىلى فېۋرالغا قويىدۇ. ئې. دېنىسون روسنىڭ ن. ئېلىياسنىڭ ئىزاھاتلىرى بىلەن بىللە ئىشلىگەن تەرجىمىسى 1895-يىلى لوندوندا نەشر قىلىنغان، ھازىر ئاممىۋى مۈلۈك؛ تارىخىمنىڭ ئۇنىڭدىن ئەركىن نەقىل ئالالىشى شۇنىڭ ئۈچۈن.

مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991)

ۋەقەلەر

مەنبەلەر (4)

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 6/11 · كېيىنكى بېكەت7 · ئابدۇرەشىدخان