Tibet Tarım'a nasıl ulaştı?
Arka kapıdan. 660'ların başında Tibet, Karakurum ile Pamirlerin buluştuğu Gilgit ve Vahan çevresini tutuyordu; oradan geçitler Tarım'a iniyordu. Göktürk müttefikleriyle Kaşgar ve Hoten'i aldı ve 670'te havzaya girdi; Tang Dört Garnizon'u bırakıp Turfan'a çekildi. Sonraki yüz yıl iki imparatorluk vahalar için savaştı: Tang 692'de (Millward'da 693) döndü, Tibet 736'da Pamir devletlerini aldı, Tang generali Gao Xianzhi 740'larda onları yeniden kovdu.
Sonra Tang 755'ten itibaren iç savaşa düştü ve askerlerini geri çekti. 8. yüzyılın sonunda Tibet Tarım'ın güneyini tutuyor, doğu ve Gansu için Uygurlarla savaşıyordu; güneydeki hâkimiyeti 9. yüzyıla kadar sürdü. İzleri Dunhuang fresklerinde ve Miran ile Mazar Tağ'daki yıkık kalelerde durur.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Tibet askerleri geride ne bıraktı?
Yazışmalarını. Lop Nur'un güneyindeki Miran'da yıkık bir kalenin çöp yığınlarından Aurel Stein ahşap ve kâğıt üzerine yüzlerce Tibetçe belge çıkardı; aralarında Türk runik belgelerinin parçaları da vardı. Kir tutmuş tahtacıkları geceleri çadırında yarı uyuşmuş parmaklarla temizledi ve çok geçmeden ne olduklarını gördü: kutsal metin değil, gündelik dille yazılmış, "çoğu zaman önemsiz türden, raporlar, dilekçeler, sipariş pusulaları" olan büro kâğıtları. Aynı türden belgeler Hoten ırmağı üzerindeki Mazar Tağ kalesinden de çıktı.
Tahtacıklar yerin kendisini de adlandırır: "Küçük Nob" otuz belgede, "Büyük Nob" on dört belgede geçer; Stein'a göre bu, Lop adının eski bir biçimidir. Küçük Nob subayına yazılmış kâğıt üzerine bir mektup, ağır hasta bir adamın kendisi ve malı hakkındaki isteklerini sıralar; bir başkası iki yüksek subaydan bir fetih haberi getirir.
Kaynaklar: Stein, Serindia (1921)
Olaylar
Kaynaklar (2)
Yıllar yaklaşıktır; ikinci bir kaynakla kontrol edilecek.





