تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىسوغدلار: يىپەك يولىنى كۆتۈرگەن خەلق

قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشى

ئۈچ تىلدا بىر تاش، بىرى سوغدچە.

ئۇيغۇر قاغانلىرىنىڭ مانى دىنىنى قانداق قوبۇل قىلغانلىقىنى ۋە باشقا ھېچ يەردىن مەلۇم بولمىغان نۇرغۇن ۋەقەلەرنى ئۈچ تىلدا، قەدىمكى تۈركچە، سوغدىچە ۋە خەنزۇچىدە سۆزلەيدىغان تاش. ئۇ ئورخۇندىكى ئۇيغۇر پايتەختىدە سەككىزىنچى قاغان (808–821) ئۈچۈن تىكلەنگەن؛ پەقەت 1889-يىلى تېپىلغان پارچىلىرىلا قالغان.

قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)
قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)A. Heikel · Public domain · Wikimedia Commons

تاش نېمىنى سۆزلەيدۇ؟

ئۇيغۇر قاغانلىرىنىڭ ئۆز سۇلالىسىنى ئاساسچىلاردىن تارتىپ ئۇنى تىكلەتكەن سەككىزىنچى قاغانغىچە (808–821) سۆزلىشى. ئىككى نەرسە گەۋدىلىك. بىرىنچىسى دىن ئۆزگەرتىش: ئۇ بۆگۈ قاغاننىڭ 760-يىللاردا خەنزۇ يۇرتىدىن مانى ئۇستازلىرىنى ئېلىپ كېلىپ، ئۇلارنىڭ دىنىنى دۆلەت دىنى قىلغانلىقىنى، قاغانلارنىڭ كېيىن ئۇنى قانداق قوللىغانلىقىنى سۆزلەيدۇ. ئىككىنچىسى باشقا ھېچ يەردىن مەلۇم بولمىغان ئۇرۇشلار: مەسىلەن يەتتىنچى قاغاننىڭ 790-يىللاردىكى يۈرۈشى؛ ئۇ بەشبالىقنى قورشىغاندىن كېيىن كۇچارغا بېرىپ بىر تىبەت قوشۇنىنى يوقاتقان. يۇتاكا يوشىدا بۇ ئۇرۇشنى خوتەنچە ھۆججەتلەردىن 798-يىلى دەپ بېكىتكەن. تىبەتلەرنى شىمالىي تارىمدىن تاڭ ئەمەس، ئۇيغۇرلار قوغلىغانلىقىنى بىز مۇشۇ تاشتىن بىلىمىز.

مەنبەلەر: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991)

ئۇ نېمە ئۈچۈن ئۈچ تىلدا يېزىلغان؟

چۈنكى ھەر بىر تىل باشقا بىر ئاممىغا قارىتىلغان: رۇنىك يېزىقتىكى قەدىمكى تۈركچە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە، سوغدىچە دۆلەتنىڭ ئىشلىرى ۋە دىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى يۈرگۈزگەن سودىگەر، كاتىپ ۋە مانى دىنى ئەربابلىرىغا، خەنزۇچە بولسا قوشنىسى ۋە خېرىدارى تاڭغا. ئۇ ئورخۇن بويىدىكى پايتەخت ئوردۇ بالىقتا (ھازىرقى قارابالغاسۇن، موڭغۇلىيە) تىكلەنگەن؛ بۇرۇنلا سۇنۇپ كەتكەن، پەقەت 1889-يىلى تېپىلغان پارچىلىرىلا قالغان، ئەڭ ياخشى ساقلانغىنى خەنزۇچە قىسمى. ئۇنىڭ تىكلەنگەن ۋاقتىمۇ تالاش-تارتىشلىق؛ قاراشلار تۆۋەندە يانمۇيان تۇرىدۇ.

مەنبەلەر: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Toshio Hayashi, “Karabalgasun i. The Site”, Encyclopaedia Iranica (2010)

مەنبەلەر (3)