تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Kishiler · Serkerde

Kül Tégin

كۈل تېگىن

Reqiblirini öltürüp, akisi bilgeni textke chiqarghan we textni özi ret qilghan, xatire téshi orxun menggü tashlirining eng dangliqi bolghan shahzade.

u qutlugh qaghanning oghli bolup, bilge qaghanning qoshunigha qomandanliq qilghan; özgirish 716-yili qapaghan qaghan ölgendin kéyin bolghan.

موڭغۇلىيەدىكى كۈل تېگىن مەڭگۈ تېشى
موڭغۇلىيەدىكى كۈل تېگىن مەڭگۈ تېشىBetta27 · Public domain · Wikimedia Commons

Hayati we eserliri

  1. ≈ 683-yil – 684-yilTughulghanKül Tégin
  2. ≈ 716-yil – 720-yilWeqeTonyuquq Sheher Sélishqa Qarshi ChiqtiTonyuquqning sheherler türklerning halakiti bolidu dégen agahlandurushi.
  3. ≈ 731-yilWapat bolghanDepne qilin'ghan jay: Orxun Wadisi

U qandaq jengchi idi?

Akisining téshi buni jengmu jeng, atlarning namini atap sözleydu. ottuz bir yéshida, xenzu serkerdisi chacha senggün'ge qarshi, u tadiq chorning boz étigha minip hujum qilghan, at ölgen; andin boz ishbara yamtargha, umu ölgen; andin toruq kédimligke minip, yüzdin artuq ademni oqya bilen atqan. oghuzlargha qarshi u aq éti alp shalchigha qayta-qayta, qongur éti az yaghizgha minip hujum qilghan; bir qétim ikki ademni neyziligen. oghuzlar qaghanning ordisigha hujum qilghanda, u «yétim» dégen menidiki aq éti ögsizge minip, toqquz ademni neyziligen we ordini bermigen. «kül tégin bolmighan bolsa,» deydu bilge, «anam xatun, singillirim, kélinlirim qul bolatti, silerning köpinglar ölettinglar.»

bughra gherbtiki bir sepni qoshidu: u uni 706–709-yilliri ereb serkerdisi quteybe ibni muslim bilen tirmiz we buxarada urushqan, ikki qétim ghelibe qilghan we bir kéchilik hujumda yarilan'ghan türk qomandani dep qaraydu. menggü tashning özi peqet qérindashlarning tömür qapighiche yürüsh qilghanliqinila éytidu.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

U ölgende néme boldi?

Akisi hazirmu oqurmenlerni tesirlendüridighan sözler bilen matem tutqan: «közüm körsimu körmigendek, eqlim bilsimu bilmigendek boldi. waqitni tengri belgileydu; adem balisi hemmisi ölüsh üchün tughulghan.» bilge tang xanidin tashchi ustilar sorap, orxun wadisida uning üchün bir bina, bir heykel we yazmiliq tash tikletken; xan shüenzung tashning bir yüzidiki xenzuche tékistni özi yazghan. u tash kül tégin menggü téshidur. köp bayanlargha köre u 731-yili ölgen (beziler 732 deydu).

uning kim bolup tughulghanliqidin köre némini tallighanliqi muhim: 716-yili qapaghan qaghan ölgende, u qapaghanning oghullirini öltürüp, akisini textke chiqarghan we textni özi ret qilghan.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست

Menbeler (3)

Bu yil peqet bir menbede körsitilgen; téxi ikkinchi menbe bilen tekshürülmigen.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 9/12 · Kéyinki béket10 · Kül Tégin Menggü Téshi