تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Kishiler · Hökümdar

Bilge Qaghan

بىلگە قاغان

Orxun menggü tashliri uning tilidin sözleydighan, inisi kül tégin we meslihetchisi tonyuquq bilen tang bilen tinchliq we soda ornatqan, öz weziri teripidin zeherlen'gen qaghan.

u ikkinchi türk xanliqini 716-yildin 734-yilghiche bashqurghan; ölüshtin burun zeherligüchi buyruq chor we uning terepdarlirini öltürtken.

بىلگە قاغاننىڭ مەرمەر ھەيكىلى، 8-ئەسىر
بىلگە قاغاننىڭ مەرمەر ھەيكىلى، 8-ئەسىرGary Todd from Xinzheng, China · CC0 · Wikimedia Commons

Hayati we eserliri

  1. ≈ 716-yil – 720-yilWeqeTonyuquq Sheher Sélishqa Qarshi ChiqtiTonyuquqning sheherler türklerning halakiti bolidu dégen agahlandurushi.
  2. 734-yil · Talash-tartishliqWapat bolghanDepne qilin'ghan jay: Orxun Wadisi

U tashlargha néme üchün öz tarixini oydurdi?

Türkler dölitini bir qétim qandaq yoqatqanliqi we uni qandaq qayturuwalghanliqini untup qalmisun dep. «deydighan hemme sözümni bu menggü tashqa yazdim,» deydu u begliri we xelqige; «uninggha qarap bilinglar.» uning pikri: ittipaqliq, ötüken yéride turush, xenzu yurti bilen soda qilish, emma uning sayisige kirmeslik, chünki uning tatliq sözi we yumshaq yipiki türklerge ellik yilliq qulluqqa chüshken. u qaghan süpitide qilghanliri bilenmu pexirlinidu: «yoq, yoqsul xelqni tirildürdüm; yoqsulni bay, azni köp qildim.» uning öz téshi inisiningkige yéqin turidu, her ikkiside u birinchi shexs bilen sözleydu.

uning hökümranliqi (716–734) ikki ademge tayan'ghan: qoshun'gha qomandanliq qilghan inisi kül tégin we uni sépilliq sheher we ibadetxana sélishtin yan'ghan qéri meslihetchi tonyuquq. ular bilen u tang bilen tinchliq we soda ornatqan. axirida weziri buyruq chor uni zeherligen; ölüshtin burun u zeherligüchi we uning terepdarlirini öltürtken. uning ölgen yili talash-tartishliq: köp menbelerge köre 734, bezilirige köre 732.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Talash-tartishliq · qarashlar yanmuyan

Bilge qaghan qaysi yili ölgen?

Eng keng qobul qilin'ghan qarash

734-yil

Uning menggü téshi (tomsén): keyyüen 22-yili (734); tash 735-yili tiklen'gen.

Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

732-yil

«kona tangname»: keyyüen 20-yili weziri buyruq chor uni zeherligen (732).

Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست

Bashqa qarashlarmu öz menbeliri bilen körsitildi.

Menbeler (3)

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 11/12 · Kéyinki béket12 · Uyghur Xaqanliqi Quruldi