Ishghal · ≈ 1871-yil – 1881-yil
Rusiye Ishghaliyiti
رۇسىيە ئىشغالىيىتى
Ili wadisidiki on yilliq rosiye hökümranliqi (1871–1881); u pétérburg shertnamisi bilen axirlashqan we nurghun taranchi we tungganlarni chégraning rosiye teripige köchürgen.
ros qoshunliri jan we mal-mülükni qoghdash namida kirgen, östenglerni rémont qilghan, mektep we chérkaw salghan; ching birinchi shertname bolghan liwadiye shertnamisini (1879) ret qilghan.

Ruslar ilida néme qilghan?
Ular goya qalmaqchi bolghandek heriket qildi. rusiye awwal tertip eslige kelgende ishghal qilghan hemme yerni qayturup bérimen dep wede bergenidi, lékin ghuljida uning emeldarliri asasliq östenglerni rémont qildi, doxturxana saldi, qosh tilliq mektepler we bashqa medeniyet orunlirini achti we bir rus prawoslawiye chérkawi qurdi. ching sulalisi 1878-yilighiche shinjangning qalghan qismini qayturuwalghanda, kem qalghan birdinbir parche ili idi.
uni qayturuwélishtiki tunji urunush bir paji'e boldi. liwadiye shertnamiside (1879) ching elchisi chungxu wadining peqet bir qisminila qayturuwélishqa, rusiyening yette yéngi konsulxana échishigha, shinjang we mongghuliyede bajsiz soda qilishigha, ichkirige béyjing we yangzighiche bérishigha we 5 milyon rubli töleshke qoshuldi. u qaytip kelgende ölüm jazasigha höküm qilindi, peqet chet'el diplomatlirining ötünüshi bilenla qutuldi; orda shertnamini testiqlimidi, ikki terep urushqa teyyarliq qilishqa bashlidi. milward shertlerning shu qeder bimene ikenlikini, chungxuning choqum béyjingdiki bashqilarning maqulluqini alghanliqini we gunahkar qilin'ghanliqini körsitidu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U qandaq axirlashqan, kimler yurtini tashlap ketken?
Ikkinchi bir shertname we zor bir köchüsh bilen. ching sulalisi london we parizhdiki elchisi zéng jizéni qayta söhbetlishishke ewetti; pétérburg shertnamiside (1881-yili féwral) rusiye qorghas deryasining sherqidiki ili wadisini 9 milyon rubligha qayturup bérishke qoshuldi; derhal peqet ikki yéngi konsulxana échilidighan, shinjang we mongghuliyede bajsiz soda bolidighan, lékin ichki xitayda bolmaydighan boldi. milwardning éytishiche, rusiyeni igiliwalghan yéridin chékinishke köndürüsh char rusiyening ottura asiya tarixida anglap baqmighan ish idi. hazirqi xitay tarixchiliri uni yenila xitaygha yer yoqatquzghan tengsiz shertname dep hésablaydu.
rusiye chingning öch élishidin qorqup, chardin özlirini puqra qilip qobul qilishni sorighan texminen 50 ming taranchi we tungganni orunlashturush üchün wadining eng gherbiy qismini özide qaldurdi; texminen 20 ming qazaqmu köchti. rus we sowét tarixchiliri ularni musapir dep atidi; xitay tarixchiliri ularning köpining zorlap sürgün qilin'ghanliqini yazidu. milwardning yézishiche, 1890-yillarda chégraning rusiye teripide we xitay teripide asasen teng sanda ili uyghurliri bar idi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (1)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.
Rusiye Ishghaliyiti bayriqi: Кёне, Бернгард Васильевич · Public domain · Wikimedia Commons




