تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Döletler

Tunggan Qozghilingi (toming Hakimiyiti)

تۇڭگان قوزغىلىڭى (تومىڭ ھاكىمىيىتى)

Ürümchide ching hökümranliqini buzghan 1864-yilidiki dunggan (xuyzu) qozghilingi; towming sheherni yaqupbeg 1870-yili alghuche bashqurghan.

1864-yili ürümchide néme yüz bergen?

Bir mish-mish bir inqilabni bashlidi. 1862-yildin béri xenzuche sözleydighan musulmanlar bolghan tungganlar gensu we shenshide ching sulalisi bilen urushuwatatti; bu ölkilerdin kelgen on minglighan tunggan shinjangda déhqan, kasip we esker bolup yashaytti. 1864-yili iyunda xanning shinjang sheherliridiki tungganlarni qozghalmastin burun qirip tashlashqa buyruq qilghanliqi heqqide mish-mish tarqaldi. awwal ular qozghaldi: awwal kucharda, andin ürümchide, andin pütün shimal we sherqte; türkiy musulmanlar dégüdek hemme yerde ulargha egeshti.

tungganlar köp sanliq bolghan ürümchi we etrapidiki sheherlerde yétekchilik ularning qolida qaldi, musulmanlar dawud xelipe dep atighan towming sheherni idare qildi. milward 1864-yilni birla milliy heriket dep chüshinishtin agahlanduridu: u tunggan qomandanlar, uyghur we tunggan aqsöngekler, sopi sheyxler we sabiq begler qatarliq, her biri bir sheherni tutqan reqib küchlerning girelishishi idi; «sowéttin kéyinki afghanistanni téximu eslitidu». uning qarishiche, sewebler diniydin köre iqtisadiy idi: 1853-yildin kéyin xitaydin kümüsh kelmes boldi, bajlar éghirlashti, mensepler sétildi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Towmingning hökümranliqi qandaq axirlashqan?

Yaqupbeg we terep almashturghan ittipaqlar bilen. 1870-yiligha kelgende qeshqeriyening hökümdari yaqupbeg turpan we ürümchidiki tunggan hakimiyiti bilen urush halitide idi. bughraning yézishiche, tungganlar korla we kuchargha hujum qilip uninggha bahane tépip bergen; ushshaqtalda uning qoshuni küchlük bir tunggan qismini tang seherde qorshawgha alghan, saq qalghanlar chöldin ötüwétip ussuzluqtin ölgen, shuning bilen turpan urushsizla tashlap kétilgen.

yaqupbegning 1870-yilidiki ürümchige tunji hujumida oylimighan bir ittipaqdishi bar idi: tunggan qozghilingidin kéyin 1500 adimi bilen taghqa chiqiwalghan xenzu militsiye bashliqi shü shögung. towming qorshawdin kéyin teslim boldi, lékin kéyin yene qoral kötürdi, bu qétim shü we uning xenzu partizanliri tungganlar teripide urushti. yaqupbeg 1871-yili yazning béshida ürümchini ikkinchi qétim aldi we andin qeshqerdin turpan'ghiche pütün jenubni idare qildi. milward bu weqeni ashu yillardiki ittipaqlarni bashqurghan pursetpereslikning yaxshi misali dep qaraydu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Weqeler

Shu dewrdiki kishiler

Menbeler (2)

Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemKéyinYettesheher (yaqupbeg Döliti)