Xaqanliq · ≈ 552-yil – 744-yil
Köktürk Xanliqi
كۆكتۈرك خانلىقى
«türk» namini kötürgen tunji dölet; bir nechche yil ichide ottura asiyadin mongghuliyegiche höküm sürgen «tömürchi qullar» teripidin qurulghan.
u 6-esirde altayda barliqqa kelgen, sherq we gherbke bölün'gen, tangning qoligha chüshken, qayta tirilgen we 744-yili ornini uyghurlargha bergen.

Türk xanliqi dunyagha néme qaldurdi?
Öz namini we türkler özliri yazghan tunji tarixni. 552-yildin kéyinki bir nechche yil ichide ju'enju'enlerning «tömürchi qulliri» mongghuliyedin ottura asiyaning ichki qismighiche höküm sürgen; istemi dewride ular soghdi yurtlirigha yétip barghan, soghdi maniyaxni konstantinopolgha ewetken we dalini wizantiye, iran we xenzu yurti hésablishishqa mejbur bolghan bir küchke aylandurghan. andin orxun menggü tashliri ah urghan yimirilish kelgen: xanliq 583-yildin kéyin sherq we gherbke bölün'gen, 630-yili tang sherqiy türklerni tarmar qilip, qaghanini esir alghan. tashlarning éytishiche, ellik yil türk begliri xenzuche unwan kötürüp, küchini xenzu xanigha bergen.
682 yaki 683-yili etrapida iltérish bir ochum adem bilen qozghilip döletni qayta qurghan; oghulliri bilge we kül tégin hemde meslihetchi tonyuquq dewride dölet ikkinchi qétim güllen'gen. uning qaghanliri runik yéziqta orxun tashlirini tikligen: herqandaq türkiy tildiki eng qedimki uzun tékistler; xelq u yerde özini türk dep ataydu.
Menbeler: Zhou shu (Book of Zhou), chapter 50: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux (St Petersburg, 1903) · Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896)
Weqeler
- 545-yilBir Soghd Elchi Türklerge BardiWeqe
- 552-yilTürkler Zhuenzhuenlerni Yéngip Xaqanliq QurdiQurulush

- ≈ 567-yilTürk Elchiliri WizantiyedeKélishim · Istanbul
- ≈ 600-yilGherbiy Türkler Bostanliqlarni BashqurdiWeqe · Qochu Qedimki Shehiri
- 630-yilSherqiy Türk Xaqanliqi Tanggha YéngildiYimirilish
- 640-yilTang Sulalisi Gawchangni AldiYimirilish · Qochu Qedimki Shehiri
- 648-yilXoten Tangning Töt Garnizonidin Biri BoldiWeqe · Xoten Shehiri · Talash-tartishliq
- ≈ 648-yilTang Sulalisi Kucharni AldiYimirilish · Kuchar Nahiyisi
- ≈ 682-yilQutluq (iltérish) Qaghan Xaqanliqni Qayta QurdiQozghilang
- ≈ 716-yilTonyuquq Sheher Sélishqa Qarshi ChiqtiWeqe

- 744-yilUyghur Xaqanliqi QuruldiQurulush
- ?Ashina We Böre RiwayitiQurulush · Qochu Qedimki Shehiri
Menbeler (4)
- Zhou shu (Book of Zhou), chapter 50: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Ammiwi mülük
- Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Ammiwi mülük
- Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux (St Petersburg, 1903) · Ammiwi mülük
- Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Ammiwi mülük
Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.
Köktürk Xanliqi bayriqi: Kirsehirlitv · CC0 · Wikimedia Commons




