Béket 3 / 11 · Serkerde · 1899-yil – 1951-yil
Osman Batur
Öndirqaradin chiqqan bala.
Awwal shéng shisaygha, andin ghulja rehberlirige, axirida kommunistlargha qarshi on bir yil urush qilghan, 1951-yili féwralda tutulup, shu yili aprélda ürümchide étiwétilgen altayliq qazaq qozghilangchi. qazaqlar uni milliy qehriman dep esleydu; yéngi hökümetning radiyosi uni «bulangchi» we «amérika impériyalizmining ghalchisi» dep atighan. u kérey qebilisining bashliqliridin bolup, 1940-yildin kéyin qozghilanggha bash bolghan, 1943-yili egeshküchiliri uni xan dep jakarlighan, 1945-yili ghulja qisimliri bilen xitaylarni altaydin qoghlighan we 1946-yili gomindang terepke ötken.
U néme üchün hemme terepke qarshi urush qildi?
Chünki her bir terep nöwet bilen u küresh qilghan nersige tehdit salghan: altaydiki qazaqlarning qorali, charwisi we öz bashliqlirini saqlap qélish erkinliki. qozghilang shéng shisayining tazilashliridin kéyin, uning hökümiti qazaq bashliqlirini qolgha élip, qorallirini yighiwalghanda bashlan'ghan; 1940-yili saritoghaydiki bir meschitke qilin'ghan hujum urushqa aylan'ghan naraziliqlarni qozghighan, 1941-yildin bashlap osman uninggha rehberlik qilghan. 1943-yili, belkim töt yüz adem we 150 miltiq bilen, mongghuliye we sowét ittipaqining yardimide bulghunda xan dep kötürülgen.
1944-yili ghulja jumhuriyiti qozghalghanda u uninggha qoshulghan; 1945-yili awghustta uning qazaqliri xitay qoshunlirini altaydin qoghlap chiqarghan, jumhuriyet uni waliy qilghan. emma 1946-yili u ghulja bilen ayrilghan. milward bu ayrilishni elixan törining ghayib bolushi we jumhuriyetning sowétpereslikke burulushigha baghlaydu. shuningdin kéyin gomindang uni yoshurun qorallandurghan; 1947-yili iyunda mongghul qoshunliri uning baytik boghdidiki lagérigha hujum qilghan; dunya axbarati bu toqunushni sowétning shinjanggha arilishishi dep xewer qilghan.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Uning axiri qandaq boldi?
Yéngi hökümetke qarshi axirqi qarshiliq bilen. 1949-yili küzde amérika mu'awin konsuli duglas makkirnan ürümchidin osmanning barköl köli boyidiki lagérigha qéchip bérip, uni kommunistlargha qarshi turushqa ündigen. osman we uning xelqi chingxey–gensu chégrisigha qarap chékin'gen. ömer kulgha köre u 1951-yili 17-féwraldin 18-féwralgha öter kéchisi tutulghan, 16-mart ürümchige élip kélin'gen, kochilarda aylandurulghan, ammiwi sotlan'ghan we yigirme besh sepdishi bilen birge étilghan; kul künini 29-aprél deydu, bashqilar 28-aprél yaki 1-may deydu. uning axirqi sözi mundaq dep neqil qilinidu: «men ölsem ölermen, emma xelqim wetinini choqum qayturuwalidu.»
qazaqlar uni milliy qehriman dep esleydu; yéngi hökümetning radiyosi uni «bulangchi» we «amérika impériyalizmining ghalchisi» dep atighan. kulgha köre u 1899-yili altaydiki értish boyidiki öndirqarada tughulghan we kérey qebilisidin idi.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (3)
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu




