Béket 6 / 11 · Serkerde · ? – 757-yil
En Lushen
Alte til bilidighan dellal.
755-yilidiki isyani tangni parchilap, uyghur atliqlirini qutquzghuchi süpitide xenzu yurtigha élip kelgen chégra serkerdisi. «kona tangname» uni «arilash qanliq xu» deydu: anisi türk shamani idi, ismi soghdiche roxshan, yeni «nurluq»; u alte til biletti we chégra bazarlirida dellalliq qilatti. 756-yili özini yen xani dep jakarlighan; 757-yilning béshida oghlining ademliri uni chédirida öltürgen.
Chégradiki bir dellal qandaq qilip impératorning ishenchisige érishti?
Gep bilen, usul bilen we para bilen. «kona tangname»ge köre, uning anisi ashidé jemetidin bolghan türk qami idi; u yetim qélip, anisi bilen türkler arisida chong bolghan, kéyin ögey atisining «en» familisini alghan. tangname uning ismini türkche «jeng» dégen sözdin kelgen deydu; milward bolsa uning ismini soghdche «roxshan», yeni «nurluq» dep oquydu, u yérim soghd, yérim türk idi. u alte til biletti, chégra bazarlirida dellalliq qilatti. qoy oghrilap tutulghanda, uni tayaq bilen urup öltürmekchi bolghan qomandan jang shuguyge: «siz ikki qebilini yoqatmaqchi emesmu? némishqa méni öltürisiz!» dep warqiridi; jang uning sözini yaqturup qoyup berdi we kéyin uni oghulluqqa aldi.
u ordida téz östi. u impératorning amraq xanishi yang guyféyning oghulluqigha kirip, ordigha kirgende awwal uninggha, andin impératorgha tezim qilatti: «biz yatlar awwal anigha, andin atigha hörmet qilimiz.» u shunchilik sémiz idiki, qorsiqi tizidin éship sanggilap turatti, éghirliqi 330 jing idi; lékin impératorning aldida soghdlarning chaqpelek usulini shamaldek téz oynaytti. u ötken-kechken'ge para bérip, özi heqqide yaxshi gep qilduratti; yang gojung uning choqum isyan kötüridighanliqini éytqandimu, impérator uninggha ishinishtin waz kechmidi.
Menbeler: Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 200A: An Lushan، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U qandaq isyan kötürdi, qandaq öldi?
Téz kötürülüp, téz öldi. «kona tangname»ge köre, 755-yili 11-ayda u fenyangda yang gojungni jazalash bahanisi bilen 150 ming atliq we piyade esker bilen isyan kötürdi. impériye uzun waqit tinch yashighanidi, xelq urushni bilmeytti; orda qarawulliri bazardiki ushshaq sodigerlerdin terkib tapqanidi. 12-ayda u loyangni aldi. oghli qingzong ordida öltürülgenlikini anglap, «oghlumning néme gunahi bar idi!» dep yighlap, esirge chüshken alte-yette ming hökümet eskirini öz'ara qirishqa buyrudi. 756-yili u özini yen impératori dep jakarlidi, andin tungguen ötkili yiqildi, impérator shüenzong sichuen'ge qachti.
uning bedini uninggha qarshi chiqti. sémizlikidin uning hemishe yarisi bar idi, isyandin kéyin közi asta-asta kor boldi, aghriqtin bekla jiddiyliship, etrapidikilerni urup-soqatti. 757-yili 1-ayning birinchi küni u mubareklesh murasimini aghriqtin otturida toxtatti. meslihetchisi yen juang we u özi axta qilghan, özi eng ishinidighan xizmetkar li ju'ér uning chédirigha kirip, chong qilich bilen qorsiqini yérip tashlidi. kor en lushen kariwitining béshida saqlaydighan qilichni izdep tapalmay, chédirni silkip: «bu öz öyümdiki oghri!» dep warqiridi we jan üzdi. uni kariwat astigha kolan'ghan orekke kigizge orap kömdi. kéyinki ayda tang impératori suzong uyghurlargha elchi ewetip, ulardin yardem soridi.
Menbeler: Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 200A: An Lushan، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست




