تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliTarimdiki Tibet

Tibet Impériyisi

Dunyaning ögzisidin kelgen impériye.

Tarim üchün tang bilen ikki esir urushqan we 8–9-esirlerde oymanliqning jenubi we gherbini igiligen taghliq impériye; eskerlirining kündilik höjjetliri hazirmu miran we mazartagh qel'eliridin chiqidu.

Qarabalghasun Menggü Téshi · Shu dewrdin bir buyum
Qarabalghasun Menggü Téshi · Shu dewrdin bir buyumA. Heikel · Public domain · Wikimedia Commons

Tibet tarimgha qandaq yétip kelgen?

Arqa ishiktin. 660-yillarning béshida tibet qaraqurum bilen pamir tutashqan gilgit we waxan etrapini tutup turatti; u yerdin dawanlar tarimgha chüshetti. u köktürk ittipaqdashliri bilen qeshqer we xotenni aldi, 670-yili oymanliqqa bésip kirdi; tang sulalisi töt qarawulxanini tashlap turpan'gha chékindi. kéyinki yüz yilda ikki impériye waheler üchün urushti: tang 692-yili (milwardta 693) qaytip keldi, tibet 736-yili pamir döletlirini aldi, tang serkerdisi gaw shyenji 740-yillarda ularni yene qoghlidi.

andin tang sulalisi 755-yildin kéyin ichki urushqa pétip, eskerlirini qayturuwaldi. 8-esirning axirida tibet tarimning jenubini tutup, sherq we gensu üchün uyghurlar bilen urushuwatatti; uning jenubtiki hökümranliqi 9-esirgiche dawamlashti. uning izliri dunxuang tam resimliride we miran bilen mazartaghdiki weyran qel'elerde saqlinip qalghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Tibet eskerliri némilerni qaldurghan?

Ish qeghezlirini. lopnurning jenubidiki miranda bir weyran qel'ening exlet döwiliridin awrél shtéyn yaghach we qeghez üstige yézilghan yüzligen tibetche höjjetni qéziwaldi; ularning arisida türkiy runik höjjetlerning parchilirimu bar idi. u kir bésip ketken taxtilarni kéchisi chédirida yérim tonglap qalghan barmaqliri bilen tazilidi we uzaq ötmey ularning néme ikenlikini kördi: muqeddes kitab emes, kündilik tilda yézilghan, «köpinche ushshaq türdiki doklat, iltimas, buyrutma» qatarliq ishxana qeghezliri. oxshash türdiki höjjetler xoten deryasi boyidiki mazartagh qel'esidinmu chiqti.

taxtilar jayning özinimu ataydu: «kichik nob» ottuz höjjette, «chong nob» on töt höjjette uchraydu; shtéynning qarishiche, bu lop dégen namning kona shekli. kichik nobtiki emeldargha yézilghan qeghez üstidiki bir xet éghir késel bir kishining özi we mal-mülki heqqidiki arzulirini bayan qilidu; yene biri ikki yuqiri emeldardin bir petih xewirini élip kélidu.

Menbeler: Stein, Serindia (1921)

Menbeler (2)