Béket 5 / 12 · Urush · 747-yil
Gaw Shyenji Pamirdin Ötti
Dunyaning eng égiz urush meydani.
Tang qorallirining ottura asiyadiki eng axirqi chong ghelibisi: u bir nechche yil tibetni pamirdin yiraq tutti, töt yildin kéyin bolsa oxshash serkerde talasta yéngildi. 747-yili gaw shyenji on mingche esker bilen kuchardin chiqip pamirdin ashti, tibetliklerning liyenyün qel'esini élip, darkot dawinidin ötüp, kichik bolur (gilgit) padishahi we uning tibetlik xanishini esirge aldi. bu yolni qayta bésip mangghan awrél stéyn bu netijini yawropa tarixidiki eng dangliq alp tagh yürüshliri bilen teng qoyidu.
Bir qoshun pamirdin qandaq ashti?
Bir yol bilen emes, üch yol bilen. stéyn «sérindiya»da tang yilnamilirini özi mangghan yerler bilen sélishturup mundaq yazidu: gaw shyenji qoshunini bir yerge toplimidi. asasiy qoshun uning özi we orda wekili biyen lingchéng bilen waxan arqiliq amuderyaning yuqiri wadisigha chiqti; yene bir qoshun «qizil budda zali» yoli bilen, üch ming atliqtin terkib tapqan üchinchi qoshun «shimaliy jilgha» bilen mangdi; hemmisi bir künde tibetliklerning liyenyün qel'esi (bügünki sarhad) aldida uchrashti. u yiraqtiki shughnanda yéngi bir baza qurup, shundaq köp ademning birla yolda pamirdin ötüshini mumkinsiz qilidighan ozuq we toshush qiyinchiliqidin saqlandi.
stéyn 1906-yili darkot dawinigha özi chiqip, shara'itning xatirige nahayiti mas kélidighanliqini kördi. uning yézishiche, gaw shyenji belkim tunji we axirqi qétim teshkillik bir qoshunni pamirning u teripidin bu teripige ötküzüp, yasin we gilgitni shimaldin qoghdaydighan chong tagh sépilini bösüp ötken. yilnamiler uning eskerlirining ajizliqini yoshurmay yazidu; stéyn buni bilgende serkerdige bolghan hörmiting téximu ashidu, deydu.
Menbeler: Stein, Serindia (1921)
Bu yürüsh némini özgertti?
Az waqitqa bolsimu köp nersini. tang yilnamilirige köre, ghalib serkerde esirge alghan padishah we xanishini élip paytextke qaytti. impérator padishahni kechürüp, orda qarawulliri qatarigha qoshti; uning zémini bolsa «guyrén» dégen isim bilen herbiy rayon'gha aylandurulup, ming ademlik garnizon qoyuldi. «yéngi tangname» bu weqeni mundaq axirlashturidu: suriye, erebler we türlük yatlarning yetmish ikki döliti qorqup boysundi. stéyn buni tang qorallirining ottura asiyadiki axirqi muweppeqiyiti deydu.
lékin bu ghelibini saqlap qélish qiyin idi. kichik bolur kichik we adem zich bir yer idi; garnizonning tuz we gürüchini keshmirdin sétiwélishqa toghra keldi. toxaristan hökümdarining ordigha yazghan xétige köre, yéngidin kelgen üch ming esker yurtni halsiratqan, chitral padishahi tibetlikler bilen ittipaq tüzüp uninggha hujum qilmaqchi bolghan. 750-yili gaw shyenji chitral hökümdarini yéngip, ornigha inisini qoydi. emma kéyinki yili u perghanining shimalida ereblerdin qattiq meghlup boldi; shuningdin kéyin tarim etrapidiki impériye hoquqi nahayiti téz ajizlidi.
Menbeler: Stein, Serindia (1921)




