تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliJunggharlar: Eng Axirqi Dala Impériyesi

Ghaldan Boshughtu Xan

Lasagha barghan rahib, qaytip kelgen xan.

Axirqi dala impériyesini qurghan, rahibliqtin xanliqqa ötken adem: 1678–1680-yilliri dalay lamaning bextiyarliqi bilen tarim we turpan oymanliqlirini alghan, 1696-yili jaw mododa chinggha yéngilgen. u jungghar bashliqi batur xungteyjining oghli bolup, lasagha rahib shagirti bolup barghan, 1670-yili qaytip kélip text talishishini axirlashturghan. dalay lama bergen boshughtu xan, yeni «tengri iltipati bilen xan» unwani uning chinggiz neslidin bolmisimu xan süpitide höküm sürüshige yol achqan. u 1697-yili wapat bolghan.

Bir rahib qandaq qilip xan bolghan?

Lasa arqiliq. atisi batur xungteyji junggharlarni tibet buddizmining islahatchi gélugpa mez'hipige baghlap, ghaldanni lasagha rahib shagirti qilip ewetkenidi; hetta uning ismimu tushita jenniti we gélugpaning chong ibadetxaniliridin biri bolghan gandénning mongghulche shekli. u qaytip kelgendin kéyin pütün qalmaqlar sériq qalpaqliqlarning telimatini qobul qilghan, shunga u hem shahzade hem ularning diniy yétekchiliridin biri bolghan.

atisi ölgendin kéyin text talishish bashlandi. ghaldan 1670-yili qaytip kélip uni tügetti. beshinchi dalay lama uninggha «ilahiy iltipat bilen xan» dégen menidiki boshughtu xan unwanini berdi. mongghullar arisida peqet chinggizxanning ewladlirila xan bolalaytti; lasadin kelgen unwan bashqa nesebtin bolghan bir ademning xan bolup höküm sürüshige yol achti.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Uning impériyesi qandaq yimirilgen?

Sherqqe qol sozush bilen. tarim waheliri 1679-yildin bashlap uninggha baj tölewatqanda, ghaldan yenila chinggizxan ewladliri höküm sürüwatqan xalxa mongghullirigha yüzlendi. uning 1688-yili ularning yurtigha bésip kirishi texminen 140 ming xalxani ching zéminigha qachurdi; kangshi xan ularni qobul qilip, ozuqlandurup, sadaqitige érishti; 1691-yili ular resmiy chinggha qoshuldi. kangshi 1689-yili nérchinskta rosiye bilenmu yariship, qolini boshitiwalghanidi.

1696-yili ching qoshuni hazirqi ulanbaturning sherqidiki jaw mododa uning qoshunini tarmar qildi. qoshuni tashlap ketken ghaldan kéyinki yili öldi; belkim axirqi ademliridin biri uni zeherligen, belkim tuyuqsiz késeldin. milwardning yézishiche, ching ordisi we tarixchiliri xatirini bilip turup burmilap, uni özini öltürgen dep yazghan. meghlubiyetni 1697–1698-yilliri dep körsetken bughra, uning ornigha séwang raptanning chiqip, jungghar dölitini saqlap qalghanliqini yazidu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (2)