Durak 2 / 11 · hükümdar · ? – 1697
Galdan Boşugtu Han
Lhasa'ya giden bir rahip, dönen bir han.
Son bozkır imparatorluğunu kuran, rahiplikten hanlığa geçen adam: 1678–80'de Dalay Lama'nın onayıyla Tarım ve Turfan havzalarını aldı, 1696'da Jao Modo'da Qing'e yenildi. Cungar beyi Batur Hongtayçi'nin oğluydu; Lhasa'ya rahip adayı olarak gitmiş, 1670'te dönüp bir taht kavgasını bitirmişti. Dalay Lama'nın verdiği Boşugtu Han, 'tanrı lütfuyla han' unvanı, Cengiz soyundan olmadığı hâlde han olarak hüküm sürmesini sağladı. 1697'de öldü.
Bir rahip nasıl han oldu?
Lhasa yoluyla. Babası Batur Hongtayçi, Cungarları Tibet Budizmi'nin reformcu Gelugpa okuluna bağlamış ve Galdan'ı Lhasa'ya acemi rahip olarak göndermişti; adı bile Tuşita cenneti ve büyük Gelugpa manastırlarından biri olan Ganden'in Moğolca biçimidir. Onun dönüşünden sonra bütün Kalmuklar Sarı Külahlı öğretiyi benimsedi; böylece o hem bir prens hem de dinî önderlerinden biri oldu.
Babasının ölümünden sonra bir taht kavgası çıktı. Galdan 1670'te döndü ve ona son verdi. Beşinci Dalai Lama ona "ilahi lütufla han" anlamına gelen Boşugtu Han unvanını verdi. Moğollar arasında yalnızca Cengiz Han'ın soyundan gelenler han olabilirdi; Lhasa'dan gelen unvan, başka soydan bir adamın han olarak hüküm sürmesini sağladı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
İmparatorluğu nasıl dağıldı?
Doğuya uzanarak. Tarım vahaları 1679'dan itibaren ona vergi öderken Galdan, hâlâ Cengizli hanlarca yönetilen Halha Moğollarına yöneldi. 1688'de onların ülkesine girmesi yaklaşık 140 bin Halha'yı Qing topraklarına kaçırdı; İmparator Kangxi onları kabul edip besledi ve bağlılıklarını kazandı; 1691'de resmen Qing'e katıldılar. Kangxi 1689'da Nerçinsk'te Rusya ile de barış yapıp elini serbest bırakmıştı.
1696'da bir Qing ordusu, bugünkü Ulan Bator'un doğusundaki Jao Modo'da onun kuvvetlerini ezdi. Ordusu tarafından terk edilen Galdan ertesi yıl öldü; belki son adamlarından biri onu zehirledi, belki ani bir hastalıktan. Millward'a göre Qing sarayı ve tarihçileri kayıtları bilerek çarpıtıp onun intihar ettiğini yazdı. Yenilgiyi 1697–98'e tarihleyen Buğra, yerine Tseveng Rabdan'ın geçip Cungar devletini ayakta tuttuğunu not eder.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Kaynaklar (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf




