تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliTöt Din, Bir Bostanliq

Qochu Uyghur Xanliqi

Bir bostanliq, töt din.

Buddistlar, manichilar we xristiyanlar yanmuyan yashighan, uyghur katipliri kéyin mongghullargha yéziq ögitidighan kitablarni yazghan turpan wahesidiki uyghur xanliqi. u 840-yili orxun xanliqi yimirilgendin kéyin qurulghan; idiqutlar yazda qochudin, qishta beshbaliqtin höküm sürgen; bézeklik resimliri shu dewrge tewe. u 1209-yili öz ixtiyari bilen chinggizxan'gha tewe bolghan, 1390-yillarda turpanni moghulistanning musulman xanlirigha bérip qoyghan.

بېزەكلىكتىن ئوتتۇرا ئاسىيالىق بۇددا راھىبلىرى، تام رەسىمى
بېزەكلىكتىن ئوتتۇرا ئاسىيالىق بۇددا راھىبلىرى، تام رەسىمىof the paintings - Unknown. Of the book, Albert von Le Coq. · Public domain · Wikimedia Commons

U qandaq quruldi?

Bir qéchish bilen. 840-yili qirghizlar orxundiki uyghur xanliqini yimiriwetti, uyghur qebililiri tarqilip ketti. iran tarixchisi juweyni ularning qeyerde toxtisa «köch, köch» dégen awazni anglighanliqini, axiri beshbaliqni qurghan tüzlenglikke yetkende bu awazning tin'ghanliqini yazidu. bir qismi gensu karidorigha bérip genju xanliqini qurdi; yene bir qismi u waqitta tibetlerning qolidiki turpan oymanliqi we tengritaghning shimaliy éteklirige keldi.

866-yili uyghur bégi pugu jün beshbaliq, qochu we etraptiki sheherlerni ulardin tartiwaldi. uning izbasarliri bolghan idiqutlar («muqeddes qut») köchmenler rétimini saqlidi: padilar yil boyi otlaydighan beshbaliq qishliq, turpan yénidiki qochu yaz paytexti idi. ularning zémini sherqte qumuldin gherbte kucharghiche sozulatti.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Sima Guang, Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror), chapter 250، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Xin Tangshu (New History of the Tang), chapter 217B: the Uyghurs (second part)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست

Kishiler u yerde qandaq yashaytti?

980-yillarda kelgen sung elchisi wang yendé janliq bir menzire qaldurghan. yaz shunchilik issiqki, kishiler yer astigha öy kolaydu; altun taghdin kelgen östengler sheher etrapidiki étizlarni sughiridu we tügmenlerni aylanduridu; öyler aq suwalghan. xelq at minish we oqya étishni yaxshi köridu, rubab we chang chalidu, sirtqa chiqqanda chalghusini yénida élip yüridu; etiyazda késelni qoghlash üchün bir-birige su chachidu. budda nomliri we xenzuche lughetler saqlan'ghan elliktin artuq budda ibadetxanisi we pars rahibliri bar bir mani ibadetxanisi bar. «yurtta kembeghel yoq,» dep yazidu u; «yémekliki tügigenlerni hemme birlikte baqidu.» beshbaliqta ustilar altun, kümüsh, mis we tömürdin buyum yasaydu, qashtéshi oyidu; hetta kembeghellermu gösh yeydu.

buning arqisida bir yéziq medeniyiti turatti. uyghurlar öz tilini soghdilardin alghan yéziq bilen yazdi, budda, mani we xristiyan tékistlirini bu tilgha terjime qildi we bézeklik ibadetxana gharlirini resimler bilen bézidi.

Menbeler: Song shi (History of the Song), chapter 490: Gaochang and the Uyghurs (with Wang Yande's report)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991)

U qandaq axirlashti, néme qaldurdi?

Deslepte istila bilen emes. 1209-yili idiqut barchuq art tégin qara xitay nazaretchisini öltürüp, kallisini munar dérizisidin tashliwetti we öz ixtiyari bilen chinggizxan'gha tewe boldi; bundaq qilghan tunji hökümdar u idi. chinggiz uninggha qizini berdi we uni beshinchi oghlum dédi. andin uyghur katipliri mongghullargha yéziq ögetti: mongghul yéziqi uyghur yéziqidur, uyghur emeldarliri xitaydin iran'ghiche mongghul impériyesige xizmet qildi.

lékin xanliq mongghul shahzadilirining arisida qisilip qaldi. 1275-yili duwa qochuni alte ay qorshidi; kéyinki idiqutlar yüen ordisigha xizmet qilish üchün gensugha köchti. 1390-yillarda moghulistanning musulman xani xizir xoja ghazat bilen turpan we qochuni aldi; budda dini kéyinki yérim esirde asta-asta suslashti. qochuning qaldurghini yéziqliq bir dunya: ékspéditsiyechiler qochu, bézeklik we turpan wadisidin bérlin, london, sankt-pétérburg we kyotogha élip ketken, bügünmu oquluwatqan minglarche qolyazma we resim.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Yuan shi (History of the Yuan), chapter 122: Barchuq Art Tegin، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004)

Menbeler (8)