Béket 3 / 11 · Xaqanliq · ≈ 744-yil – 840-yil
Uyghur Xanliqi (orxun)
Orxun boyidiki impériye, 744–840.
Dalada sheherler qurghan, mani dinini ordisining dini qilghan we atliqlirini en lushen isyanchiliridin tang paytextlirini qayturup élishqa ewetken uyghur xanliqi. 840-yili qirghizlar uni yimirgende, uyghurlar turpan we gensugha köchüp yéngi xanliqlarni qurghan. paytexti mongghuliyediki ordu baliq idi (744–840).

Köchmenler qandaq qilip sheher salghuchilargha aylandi?
Yipek, soghdilar we yéngi bir din arqiliq. 744-yildin kéyin uyghur qaghanliri tonyuquq türklerge hergiz qilmanglar dégen ishni qilghan. ular sélén'ga boyida bay baliqni, orxun boyida sépilliq paytext ordu baliqni salghan; bir ereb sayahetchi kéyin qaghanning altun chédirining qel'esining ögzisige tikilgenlikini teswirligen. pul tangdin kéletti: uyghur atliqliri 757-yili sulalini en lushendin qutquzghan, kéyinki on yillarda uyghurlar her atni qiriq topche yipekke satqan. bu sodini soghdilar yürgüzetti, ular uyghurlargha téximu köp nerse bergen: öz tilini yazidighan yéziq, hem charwichilarni hem wahe sheherlirini bashquridighan memuriyet we bögü qaghan 762–763-yilliri etrapida orda dini qilghan mani dini.
milward bu tallashni angliq dep qaraydu: tangning sherqiy türklerni qandaq yutuwetkenlikini éside tutqan uyghurlar dölet ülgisini xenzulardin emes, soghdilardin alghan. 809-yili qaghan hetta tangdin xelqning namini «lachindek chaqqan» dégen menidiki yéngi xetler 回鶻 bilen yézishni telep qilghan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 195: Huihe (the Uyghurs)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Toshio Hayashi, “Karabalgasun i. The Site”, Encyclopaedia Iranica (2010)
U qandaq axirlashti?
840-yili yuqiri yéniseydin kelgen qirghizlar paytextni weyran qilip, qebililerni tarqitiwetken. bir qismi jenubqa xenzu yurtigha, bir qismi genju xanliqini qurghan gensu karidorigha, yene bir qismi qochu idiqut xanliqi barliqqa kelgen beshbaliq we turpan wahesige qachqan. bu köchmenler bügünki uyghurlarning ejdadliri qatarida, emma milward ularning peqet bir qismila ikenlikini eskertidu. xanliq 742–744-yilliri uyghurlar, basmillar we qarluqlar axirqi türk qaghanini aghdurup, uyghur bashliqi qutlugh bilge köl özini qaghan dep jakarlighanda bashlan'ghan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 195: Huihe (the Uyghurs)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست
Menbeler (3)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 195: Huihe (the Uyghurs)، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Ammiwi mülük
- Toshio Hayashi, “Karabalgasun i. The Site”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Peqet menbe körsitilidu





