تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliSheher Salghan Xaqanlar

Qarabalghasun Menggü Téshi

Üch tilliq bir tash hékayini sözleydu.

Uyghur qaghanlirining mani dinini qandaq qobul qilghanliqini we bashqa héch yerdin melum bolmighan nurghun weqelerni üch tilda, qedimki türkche, soghdiche we xenzuchide sözleydighan tash. u orxundiki uyghur paytextide sekkizinchi qaghan (808–821) üchün tiklen'gen; peqet 1889-yili tépilghan parchilirila qalghan.

قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)
قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشىنىڭ قايتا سىزىلغان شەكلى (ھېيكېل، 1892)A. Heikel · Public domain · Wikimedia Commons

Tash némini sözleydu?

Uyghur qaghanlirining öz sulalisini asaschilardin tartip uni tikletken sekkizinchi qaghan'ghiche (808–821) sözlishi. ikki nerse gewdilik. birinchisi din özgertish: u bögü qaghanning 760-yillarda xenzu yurtidin mani ustazlirini élip kélip, ularning dinini dölet dini qilghanliqini, qaghanlarning kéyin uni qandaq qollighanliqini sözleydu. ikkinchisi bashqa héch yerdin melum bolmighan urushlar: mesilen yettinchi qaghanning 790-yillardiki yürüshi; u beshbaliqni qorshighandin kéyin kuchargha bérip bir tibet qoshunini yoqatqan. yutaka yoshida bu urushni xotenche höjjetlerdin 798-yili dep békitken. tibetlerni shimaliy tarimdin tang emes, uyghurlar qoghlighanliqini biz mushu tashtin bilimiz.

Menbeler: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991)

U néme üchün üch tilda yézilghan?

Chünki her bir til bashqa bir ammigha qaritilghan: runik yéziqtiki qedimki türkche uyghurlarning özige, soghdiche döletning ishliri we dinining köp qismini yürgüzgen sodiger, katip we mani dini erbablirigha, xenzuche bolsa qoshnisi we xéridari tanggha. u orxun boyidiki paytext ordu baliqta tiklen'gen; burunla sunup ketken, peqet 1889-yili tépilghan parchilirila qalghan, eng yaxshi saqlan'ghini xenzuche qismi. uning tiklen'gen waqtimu talash-tartishliq; qarashlar töwende yanmuyan turidu.

Menbeler: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Toshio Hayashi, “Karabalgasun i. The Site”, Encyclopaedia Iranica (2010)

Menbeler (3)