تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Nesneler

Karabalgasun Yazıtı

قارابالغاسۇن مەڭگۈ تېشى

Uygur kağanlarının Maniheizmi nasıl benimsediğini ve başka hiçbir yerden bilinmeyen pek çok olayı üç dilde, Eski Türkçe, Soğdca ve Çince anlatan taş.

Orhun'daki Uygur başkentinde sekizinci kağan (h. 808–821) için dikildi; yalnızca 1889'da bulunan parçaları kaldı.

Karabalgasun Yazıtı'nın yeniden çizimi (Heikel, 1892)
Karabalgasun Yazıtı'nın yeniden çizimi (Heikel, 1892)A. Heikel · Public domain · Wikimedia Commons
Ordu-Balık, yazıtın dikildiği Uygur başkenti: bugünkü kalıntıları
Ordu-Balık, yazıtın dikildiği Uygur başkenti: bugünkü kalıntılarıJames A. Glazier · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Taş neyi anlatıyor?

Uygur kağanlarının, kuruculardan onu diktiren sekizinci kağana (h. 808–821) kadar kendi hanedanlarını anlatışı. İki şey öne çıkar. Birincisi ihtida: Bögü Kağan'ın 760'larda Çin'den Maniheist öğretmenleri getirip onların dinini devlet dini yaptığını ve kağanların sonra onu nasıl desteklediğini anlatır. İkincisi başka hiçbir yerden bilinmeyen savaşlar: örneğin yedinci kağanın 790'lardaki seferi; Beşbalık'ı kuşattıktan sonra Kuça'ya gidip bir Tibet ordusunu yok etti. Yutaka Yoshida bu savaşı Hotence belgelerden 798'e tarihler. Tibetlileri kuzey Tarım'dan Tang'ın değil Uygurların çıkardığını bu taştan biliyoruz.

Kaynaklar: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Samuel N. C. Lieu, “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, Encyclopaedia Iranica (1991)

Neden üç dilde?

Çünkü her dil başka bir kitleye sesleniyordu: runik harflerle Eski Türkçe Uygurların kendilerine, Soğdca devletin işlerinin ve dininin çoğunu yürüten tüccarlara, kâtiplere ve Maniheist din adamlarına, Çince de komşusu ve müşterisi Tang'a. Orhun kıyısındaki başkent Ordu Balık'ta (bugün Karabalgasun, Moğolistan) dikilmişti; çoktan kırılmıştır, yalnızca 1889'da bulunan parçaları kaldı ve en iyi korunan kısmı Çince olanıdır. Dikildiği tarih de tartışmalıdır; görüşler aşağıda yan yana duruyor.

Kaynaklar: Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Toshio Hayashi, “Karabalgasun i. The Site”, Encyclopaedia Iranica (2010)

Olaylar

Tartışmalı · görüşler yan yana

Karabalgasun yazıtı ne zaman dikildi?

808 – 821

Chavannes ve Pelliot, sonra Hamilton: sekizinci kağanın hükümdarlığı sırasında (808–821).

Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010)

821

Haloun (Minorsky'nin aktardığı): kağanın 821'deki ölümünden kısa süre sonra.

Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010)

Görüşler yan yana; karar okurun.

Kaynaklar (3)

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

Hikâye yolu · 8/10 · Sonraki durak9 · İslam Kuça'ya geliyor