تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Temalar

Din

Budizm, Maniheizm, Hristiyanlık ve İslam bu topraklarda yan yana yaşadı ve birbirini izledi.

24 olay · 10 kişi · 5 nesne

Bezeklik, 9 numaralı mağara: praṇidhi sahnesi 14
Bezeklik, 9 numaralı mağara: praṇidhi sahnesi 14yazarı bilinmiyor · Public domain · Wikimedia Commons

Neden bu kadar çok din burada buluştu?

Çünkü yollar buradan geçiyordu. Millward, millî kimlikler ortaya çıkmadan önce dinin buradaki insanları birbirine bağlayan birkaç şeyden biri olduğunu yazar ve Mahayana ve Theravada Budizmini, Zerdüştlüğü, Nesturi Hristiyanlığı, İslâm'ı ve çeşitli Sufi tarikatlarını yan yana sayar. Kuça yakınlarındaki Kızıl mağaraları, Hindistan'ın kayaya tapınak oyup boyama geleneğini Orta Asya'ya taşıdı; duvar resimleri Soğd, Gandhara, Hindistan ve İran'dan beslenir, ama çarpıcı yeşilleri ve mavileri yalnızca Kuça'ya aittir. İpek Yolu ticaretinin çoğunu yürüten Soğdlar çoğunlukla Zerdüştîydi; bazıları Budist olup kutsal metinleri Çinceye çevirmeye katıldı.

Hükümdarlar da din seçti. 762 ya da 763'te Uygur kağanı Bögü, Luoyang'da Soğdlarla tanıştıktan sonra Maniheist oldu. Uygurlar Turfan'a göçtükten sonra Bezeklik ve Kızıl'daki duvar resimleri onların Maniheizmi, Budizmi ve Nesturi Hristiyanlığı aynı anda desteklediğini gösterir. Kara Hıtay gurhanları her dine karşı hoşgörülüydü: Kaşgar bir Nesturi piskoposluğuydu, Çu ırmağı kıyısında Hristiyanlık, Semerkant'ta Yahudilik gelişti.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

İslâm bu toprakların dini nasıl oldu?

Yavaş yavaş, beş yüz yıl kadar içinde. Karahanlı prensi Satuk Buğra Han 10. yüzyılda Müslüman oldu ve İslâm'ı tebaası arasında yaydı; İslâm kaynaklarına göre asıl dönüm noktası, ölümünden beş yıl sonra, 960'ta 'Türklerin iki yüz bin çadırı'nın Müslüman olmasıyla geldi. Kaşgar ile Budist Hoten arasındaki savaş uzun sürdü; 1006'dan bir süre önce Kaşgarlı Yusuf Kadir Han şehri aldı. Satuk Buğra Han'ın Atuş'taki türbesi bugün de saygı görür.

Doğu çok daha uzun süre Budist kaldı. 1390'larda Moğol hanı Hızır Hoca 'Hıtay'a karşı gaza açıp Turfan ve Koço'yu aldı; ama Budizm Turfan'dan birden kaybolmadı: 15. yüzyılın başında Turfan hükümdarları Pekin'e Budist rahiplerin başkanlık ettiği elçilikler gönderiyordu; 1420'de oradan geçen Timurlu elçi Hafız Ebru 'put tapınakları'nın zenginliğini ve çokluğunu anlatır; camiler ancak 1450'lerde gezginlerin anlatılarına girecek kadar yaygınlaştı. İslâm'ın Kuça'ya ne zaman ulaştığı ise iki farklı biçimde anlatılır.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021)

Olaylar

  1. 384Lü Guang Kuça'yı alıyorsavaş · Kuça
  2. ≈ 400Hacı Faxian Hoten'deolay · Hoten
  3. ≈ 401Kumarajiva Çangan'a varıyorolay · Xi'an
  4. ≈ 620Gaochang'da Soğdlu tüccarlarolay · Koço
  5. ≈ 628Xuanzang ve Gaochang kralıolay · Koço
  6. 644Xuanzang Hoten'deolay · Hoten
  7. ≈ 762Uygur kağanı Maniheist oluyordin değiştirme · Ordu-Balık
  8. 840Kırgızlar Uygurları Moğolistan'dan sürüyordüşüş · Turfan
  9. ≈ 932Satuk Buğra Han Müslüman oluyordin değiştirme · Atuş
  10. 960Türklerin toplu olarak Müslüman olmasıdin değiştirme
  11. ≈ 981Koço sarayında bir Song elçisiolay · Koço
  12. 1006Karahanlılar Hoten'i alıyordüşüş · Hoten
  13. 1145Rahip Yuhanna efsanesiolay
  14. ≈ 1209İdikut Cengiz Han'a bağlanıyorolay · Turfan
  15. ≈ 1218Maniheizm Koço'da yerini yitiriyorolay · Koço
  16. 1218Küçlük ve Hoten Müslümanlarıdüşüş · Hoten
  17. ≈ 1333Çağatay Hanlığı ikiye bölünüyorayaklanma · Gulca
  18. 1347İslam Kuça'ya geliyordin değiştirme · Mevlane Erşidin Türbesi
  19. ≈ 1351Tuğluk Timur Müslüman oluyordin değiştirme · Mevlane Erşidin Türbesi
  20. ≈ 1390Hızır Hoca'nın Turfan'a gazasıdin değiştirme · Koço
  21. ≈ 1679Cungarlar Tarım vahalarını alıyor, Afak Hoca iktidara geçiyordüşüş · Yarkent
  22. 1826Cihangir Hoca Kaşgar'ı alıyorayaklanma · Kaşgar
  23. ?Hoten'in kuruluş efsanesikuruluş · Hoten
  24. ?Ağaçtan doğan Uygur hanlarının efsanesikuruluş

Nesneler

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.